In hierdie hoofstuk word die gedigte van Elisabeth Eybers. gerontologiese kodes vertoon teen die agtergrond van

4. GERONTOLOGIESE KODES IN DIE POeSIE VAN ELISABETH EYBERS Jou lewenster.myn staan te boek volgens duistere getuienis, een ding na die ander loop mis ...
Author: Darren Clarke
385 downloads 0 Views 4MB Size
4. GERONTOLOGIESE KODES IN DIE POeSIE VAN ELISABETH EYBERS Jou lewenster.myn staan te boek volgens duistere getuienis, een ding na die ander loop mis tot jou liggaam 'n voorwendsel soek om te pleit: kom ons laat dit daarby.

E. Eybers

In

hierdie

opvallende

(1994 : 17)

hoofstuk word die gedigte van Elisabeth

Eybers

wat

gerontologiese kodes vertoon teen die agtergrond

van

gerontolog{ese

kodes

soos

dit in hoofstuk

2

uiteengesit

bespreek. Daar sal vasgestel word van wanneer af hierdie in

haar

bundels

begin verskyn bet, hoedanig

ouderdomsgedigte in die daaropvolgende bundels

die

is,

gedigte

toename

van

voorkom en watter

gerontolog iese kodes kenmerkend van haar gedigte is. Daarbenewens sal

daar

verskille

vasgestel bestaan

word in watter mate ten

opsigte

van

die

daar

ooreenkomste

en

ouderdomsbeelding

en

-belewing in Eybers se gedigte teenoor die van die ander digters.

4.1 INLEIDEND

Elisabeth tagtig

Eybers

is gebore op 26 Februarie 1915 en

het

(1995 )

geword. Sy en Ernst van Heerden is dus as't ware

tydge-

note. Altesaam 18 digbundels het uit haar pen verskyn, 1 waarvan Belydenis

in die skemer (1936) die eerste was. Afgesien

hiervan

is daar ook versamelbundels gepubliseer. Die

doel

van hierdie hoofstuk is om aan te toon hoe

Eybers

se

1.Die stil avontuur (1939), Die vrou en ander verse (1945 ) , Die ander dors (1946), Tussensang (1950 ) , Die helder halfjaar (1956 ) , Neerslag (1958 ) , Balans (1962), Onderdak (1968) Kruis of munt (1973), Binder (1977), Bestand (1982), Dryfsand (1985), Rymdwang (1987), Noodluik (1989), Teespraak (1991), Respyt 1993, Nuweling (1994) en Tydverdryf Pastime (1 9 96).

176

gedigte met ouderdom as tema progressief toeneem in haar soos

haar

lewensjare

vorder; hoe die

bundeltitels

bundels

asook

die

gedigtitels hierdie ervaring reflekteer, sander omhaal van woorde of

eufemisme. Hieruit word die indruk verkry dat die spreker

in

die gedigte gewoon oud word en die daaglikse probleme met siekte, agteruitgang en vrese aanspreek. Daar sal aangetoon word hoe spreker

terugtrek

onthegting

'n kleiner, intiemer

duidelik

sigbaar is in

wereld.

Ernst

van

Die

sterk

Heerden

se

is in Eybers se gedigte minder opsigtelik. Dit is

veral

kodes ten opsigte van die dood, siekte en liggaamlike

afta-

poesie, die

wat

in

die

keling wat 'n duidelike gerontologiese karakter vertoon. Afgesien van

genoemde

mense

'n

kodes is die slaaploosheid (wat dikwels

probleem is) kenmerkend. By Eybers is daar,

wat

betref, geen ontkenning van die ouderdom

poesie-inhoud die

vir

daaglikse

biografiese gang word daar bestek

van

ironisering word die toenemende

kennis

daarvan

geneem en die lewe daarby

opgeneem,

aftakeling aangepas.

die

nie.

situasie en agteruitgang genoteer - daar word boek gehou en middel

ouer

In die deur

beskou,

Daar

word

spesifiek verwys na slaaploosheid, hartprobleme, beroerte, artritiese

gewrigte en allerlei siektes wat weer aanleiding

gee

tot

onaangename ervarings. So word die moontlikheid om te val 'n probleem.

Sy

hou

spesifie k tred met die jare, en

verwys

na

die

sestigste, sewentigste en tagtigste jare van haarself en ander. Bespiegelende

verse oor die ervarings van 'n jong mens

en

eerste liefde word in die debuutbundel aangetref. Daarna kom

haar die

ervarings van 'n bruid en haar liefdesgeluk; die vreugde en vrese van

die

swanger vrou; die geboorte van die eerste kind

gewaarwordinge hartseer

en

die

van 'n moeder. Na haar mislukte huwelik word

die

en emosionele krisis, selfs 'n bietjie 177

bitterheid,

in

die gedigte weerspieel. Die aanpassing in 'n nuwe en vreemde land kry onderdak in haar gedigte. Daarom is dit feitlik kend

- soos die jare aanstap -

dat

ook

die

vanselfspre-

ouderdomservaring

verwoord sou word. Vanaf

Die

vrou

en ander verse (1945) kom

die

doodsmotief

in

Eybers se poesie na vore. Kannemeyer (1988:168) meen: ... dan word die dood vernietiger van die lewe en die besef dat almal daaraan onderworpe is ( ... ) markanter motief

Sedert

Kruis of munt (1973) kom enkele gedigte met die

as hoofmotief reeds voor, vergelyk "Ouer word" en "Gety"

ouderdom

(1990:353 ) 1

(355) met sy doodsmotiewe wat daarby aansluit:

As die agtergrond jou agterhaal en invou teen die eb en vloed Nienaber-Luitingh (1975) verklaar: Hier hoor ons die stem van In mens wat weet dat die grootste deel van haar lewe verby is, en dat die jare wat voorle, heelwat minder in aantal gaan wees as die wat reeds geleef is. Daarom word hede, verlede en toekoms in oenskou geneem.

Die

dood is die natuurlike einde van die mens se lewe en

daarom

is

die aftakeling en toenemende siektetoestande, hospitalisering

en

doktersbemoeienis definitiewe gerontologiese kodes in

Eybers

se poesie. Dit moet duidelik

gestel word dat hierdie 'n tematiese studie is

en dat dit daarom hoofsaaklik om die vasstelling van die gerontologiese

kodes in die poesie gaan. Die klem val op die

onderwerp

en die tema. Instemmende gediginterpretasies sal gedoen word 1.Behalwe gebruik.

waar

anders

vermeld,

word

178

Versamelde

gedigte

wat

(19 9 0)

nie

steun

op

die subjektiewe interpretasie van

die

leser

of

student nie.

4.2 GERONTOLOGIESE KODES IN BUNDEL- EN GEDIGTITELS

Soos

by

Ernst van Heerden die geval is,

wek

die

bundeltitels

reeds die vermoede dat gerontologiese kodes ter sprake is. Daarom sal

die bundeltitels van naderby betrag word. In Eybers se

bun-

dels kom nie onderafdelings voor nie, maar die gedigt i tels is ook gerontologiese aanduiders.

4.2.1 BUNDELTITELS

Bundeltitels

is deurgaans 'n aanduiding van die temas in

Eybers

se poesie, daarom is dit nodig om na die moontlike betekenis

van

die bundeltitels te kyk en hoe dit verband hou met die gedigte in die betrokke bundels. Die bundeltitels: Einder (1977), Bestand (1982), Dryfsand (1985), Rymdwang

(1987),

Noodluik (1989), Teespraak

(1993)

is elkeen 'n gerontologiese verwysing en

(1994)

toon

dood

dat elkeen 'n

selfs

nuweling is wanneer sy

beleef moet word. F.I.J. van Rensburg

en

(1991)

Respyt Nuweling

ouderdom

(1989:10) toon

en dat

die bundeltitels tiperende aankondigers van Eybers se lewensfases is: E1ke nuwe titel het as't ware 'n nuwe fase van haar ontwikkeling as mens en digter geregistreer.

Die

titel

andersyds daar

veral

Einder

(1977) dui op nuwe

vergesigte

enersyds,

op die eindigheid en die naderende einde. Hierin aangetoon dat daar selfs vir bejaardes

179

steeds

en word nuwe

ervarings moontlik is, soos byvoorbeeld nuwe verhoudings. Alhoewel die eertydse eggenoot en 'n nuwe liefde aandag geniet ln Einder (1977), is die naderende dood die belangrikste tema in

'n

aantal gedigte, en ouderdom- en siektekodes oorheers in die slotgedigte. Die

vermoe om weerstand te bied en staande te bly teen die

pende

magte

verbied bundel

kom

haar is

om

na vore in Bestand

(1982).

die digwerk te staak. Aan die

'n reeks gedigte oor die ouderdom en

Die

slo-

agteruitgang

einde die

van

die

verhouding

grootmoeder-kind-kleinkind. In

Dryfsand (1985) word daar uit die perspektief van

is,

wat

die balans van die lewe opgemaak. Verval domineer

verby

die

emo-

sies, maar daar is geen troos in die beperking van die emosies en geen innerlike berusting nie. Die geleefde lewe dring sig op , skerper gif"

omlyn en en soms ook bedreigender as voorheen. In

(488) is 'n verslag van die daaglikse ervarings en

blik"

(509)

bad.

Dit is futiel om te spartel in dryfsand, daardeur

is

"Toe-

"Spieel-

'n raaksien van die afgetakelde liggaam op pad na die word

mens net vinniger en dieper ingesuig. Dieselfde geld ten

'n

opsigte

van die ouderdom en die dood. Die lewe as 'n lang reis na die ontluisterende einde, kom lik

te

voorskyn in Rymdwang (1987) . Met ironie begelei

aanvalle van die ouderdom deur die tyd. Met behulp van fyn

duidesy

die humor

verkry die digter afstand teen die arglistigheid van die tyd. Reeds

in die titelgedig,

"Rymdwang"

(523), kom 'n

reeks

voor wat ironies op die aftakeling van die ouderdom dui. lings-

en siektekodes soos: "ou wonde", 180

"poliepkolonies",

woorde Aftake"ver-

kalk" bevestig dit. Deur middel van die tweevlakkigheid word

die

prosodie

b enut om die liggaamlike aftakeling te

ironiseer.

Die

liggaam

van die spreker is onderworpe aan dwang,

'n mag wat

lei

verduursaming

van

tot

digterlike

biologiese

vorming

en formulering

en

en emosionele ervarings - verstarring

en

verharding

van

die liggaam. Afstand moet van die ouderdom gedoen word,

die

keuses, sodat die rym en ouderdom beide hul gang

kan

van gaan.

Die stelreels is belangrike elemente, maar volg soos die liggaam sy eie reels. Olivier (1990:111) dui aan dat die prosodie 'n: paslike onderkome (onderdak) is, 'n herberg in die persoonlike psige. Rymdw.ang (1987)is 'n tegniese en eksistensiele soeke na versoening, 'n mag wat dikteer en verbied, maar ruimte laat vir die dubbele integrasieproses.

Enersyds vir

verwys Respyt (1993) na uitstel, na die

verstrykdatum,

die betaling van 'n rekening. Dit word 'n rusplek langs

die

lewenspad wat amper by sy einde is. Andersyds is dit 'n verwysing na spyt: re spyt (insake:spyt)

'n bestekopname van die dinge

die lewensgang wat dalk op berou oor die verlede kan dui.

in

Respyt

is ook die uitstel van die dood, want volgens Moses (Psalm 90) is die lewe na sewentig net vir die heel sterkstes. Nuweling (1994) lyk op die oog af na 'n ironiese bundeltitel vir

'n

digbundel

wat op die vooraand van 'n digteres

se

tagtigste

verjaardag verskyn. Dan blyk dit uit die inhoud dat elke mens 'n nuweling

is op die verskillende stadia van

die

lewensontwikke-

ling. Daar is wel baie voorgangers op die gebied van die ouderdom en

die

dood, maar vir elke mens bly dit 'n

unieke

persoonlike

ervaring. Op hierdie gebied is elkeen dus 'n nuweling. Alhoewel alles ten einde loop, beklemtoon Eybers dat niks verlore

181

gaan nie. daarvan word

'n Mens besit alles wat verbygaan onsigbaar

juis

1

afstand te doen en dit binnewaarts te vergaar.

in 'n verskeidenheid aspekte uitgebeeld.

'n

deur

Ouderdom

Groot

aantal

verse oor winter en ouderdom kom in die laaste bundels voor. Baie

sterk

gebeure

kom

die leser onder die indruk

skending

(381)

van

soos

daaglikse

onder

opsigte

geleidelike agteruitgang en siektes. Die

1

die liggaam as gevolg van operasies andere in gedigte met

"Swymelrym"

1

die

en belewenisse wat op die biografiese steun ten

van liggaamlike ongemak

aan

van

(394)

titels

"Mammektomie"

1

sluit

soos:

hierby

"Uitstel"

(430) en "Terug"

(433).

4.2.2 GEDIGTITELS

Soos die g eval met die bundeltitels verhaal

1

(586)

1

( 4 50)

"Op jou oudag"

I

(471)

1

gedigtitels

"Ouma"

"Die ouderdom is nie noodwendig saai" "Aan .

(1994:22) skof"

vertel die

van oudword onomwondel soos met: "Ouer word"

t ien j aar" (485)

1

1

'n

medebej aarde"

(1994; 11)

1

"Sewe dae op die rand van tagtig"

(481)

(554)

(345)

die Oor

1

"Oud word"

1

"Geriatries"

1

liefde"

"Bejaarde

(1994:31) en "Laaste

(1994:47).

Die siektes en fisiese steurnisse wat met ouderdom gepaard

gaan

word op dieselfde neutrale wyse as die wat na oudword verwysl

1

in

die titels weergegeel soos die verwysings na die hartprobleme wat ondervind probleme

word in: "Van harte" soos

"Mammektomie"

rand van haar bed" (1993:14)1 nuwe

(575)

1

(426) en "Aritmie"

(430) "Siek"

(486)

"Versorgingstaat"

I

"Voortbestaan"

(428) (487)

1

1

"Voorsorg" "Toegif"

(488)

182

(431) I

1

en

"Sy sit

( (1993: 9)

Meer subtiel is titels soos: "Najaar"

hor l osie"

(50)

op

(353)

(496)

die

"Herstel"

1

1

"Verwagting"

"Dit was"

ander

I

"Aan

my

(479)

1

"Versug-

ting" ( 505)

(497)

(519),

"Resolve"

1

"Wording" ( 578)

"Deesdae"

1

biografie"

(1994:14)

"Ek

hoop"

"Samevatiing"

"Herinnering"

(552),

"Voortbestaan"

1

(500),

(600),

"Aftelrympie"

(503)

(538),

"Aanwins"

"Goed en wel"

(556),

"Finale"

1

"Trip"

(559),

"Skets

(1993: 11),

(549)

'n

v1r

en "Afskeid" (1994:30).

'n Probleen soos slaaploosheid kry gestalte in gedigte soos weergegee

in:

haar

bed"

"Snags"

"B.B.C.-wereldomroep" (444) (575),

(1994:7)

"Wanhoop"

"Ek ken die

(576),

en "Die lang nag"

"Sy sit op die

(1994:18).

na die dood of die afloop van 'n lewe word

in

titels

soos:

"Kremasie"

(58 9)

Charles

Timmer"

"Finale" (1993:22),

(432),

van

(1993:19),

nag"

Verwysings

"Tonnel"

rand

"In

(1993:11)

"Requiem"

1

aangetref (515),

memoriam

sororis"

"Ter

nagedagtenis

(1993:24)

en

a an

"Samevatting"

(1993:54).

Verse

opgedra aan tydgenote en ander bejaardes kom

byvoorbeeld: Heerden"

(443)

medebejaarde" Soos

"Aan 'n ruim sewentigjarige" 1

"Vir Karel, i.p.v.

(325),

'n brief"

volop

voor,

"Vir Ernst

(542)

en

van

"Aan

'n

(1994: 11).

hierbo aangedui, verskaf die gedigtitels reeds 'n

verskei-

denheid gerontologiese kodes wat tot verdere ondersoek kan lei.

4.3 BIOLOGIESE VEROUDERINGSKODES: SIEKTE EN AFTAKELING

Die mens neem ywerig en halsoorkop 'n blye aanloop in die moederskoot, word later agteloos verwerk tot skroot en strompel traag tot selverdeling stop. E. Eybers (538)

183

4.3.1 VEROUDERINGS- EN AFTAKELINGSKODES

Eybers

se

latere poesie is so deurspek van

die

gerontologiese

kodes dat dit, paradoksaal soos dit mag klink, uiters moeilik om 'n keuse te maak om die verskynsel te

- veral

illustr~er

is wat

die doodgewone ouderdoms- en aftakelingskodes betref . Vyftien van die

nege en dertig gedigte in Rymdwang (1987) kan as

gerontolo-

giese gedigte beskou word of bevat direkte verwysings daarna. (1989)

Noodluik

geld

d i t vir veertien uit die

vyf

en

dertig

gedigte; in Respyt (1993) vir drie en twintig uit vyftig en in

Dit gouer

gedigte

Nuweling (1994) vir een en twintig uit veertig.

is

duidelik uit Eybers se poesie dat die ouderdom as wat jy dit sou wou erken, bekruip het; dat

'n

jou

mens laaste

dae

aangebreek het; dat elke dag met moeite aangepak word

die

kragte afneem en nog verder deur siektes afgetakel word.

Gedig

In

wat

as "'n dag in die lewe van 'n

word, is "Steekproef"

bejaarde"

beskou

omdat 'n kan

(470).

STEEKPROEF Vandag weer doen sy dinge wat haar vermoei of koud laat. Nietersaakliker word hoop as tyd wat heel en streel ook slyt en sloop. Dwarreliger waaier die kaleidoskoop herinneringsflitse. Wat verby is groei - 'n hele sleep waarmee sy verder loop terwyl wat voorle sienderoe slink. (Wie het loodreg en helder, ooit gedink dat alles tog so windskeef sou verloop?) Dan styg 'n borrel blyheid. Dag na dag loop oor van oomblikke, elk ongeag die aantal dae wat mens mag verwag. En na gelang die aant al weg-eb word vooroordeel teen dagdiewery opgeskort. 'n Objektiewe derdepersoon spreker neem met "jy" en "mens" afstand en toon hoedat die tyd nie net wonde heel nie, maar ook "slyt

en

sloop".

So

het

die

"loodreg"

loop

aftakel:

verander

in

"windskeef ... verloop", want wat verby is, word ook saamgesleep . 184

Die

geestelike groei wat voortgaan in die ouderdom,

word

deur-

gaans teenoor die aftakeling gestel. Tyd

is die sentrale faktor ln hierdie gedig. Die tyd

wat

verby

is,

word opgeweeg teen dit wat voorle. Andersyds word die

voor-

en nadele van die verlede (tyd wat reeds verstreke is)

opgeweeg.

"Vandag weer" toon dat bier bestek opgeneem word. Teenstellings

beklemtoon die funksie van tydsverloop: tyd

"heel

en streel", maar dit "slyt" en "sloop" ook. By implikasie is dus

dit

hopeloos om te hoop. Die kontras word ironies versterk

"hoop"

en

"sloop" albei in die rymposisie te

plaas,

deur

in

plaas

daarvan dat die rymwoorde mekaar eggo, koggel "sloop" die "hoop". Ook die aankondiging dat die spreker dinge doen wat haar

vermoei

of

waaier"

koud laat. Die "herinneringsflitse" wat "Dwarreliger

groei

en word 'n "sleep waarmee sy

herinneringe

en

afneem ("slink").

voor

verder loop". Agter

le die dae wat

in mag,

krag

le

en

die

aantal

'n Loodregte liggaamshouding en helder denke is

deel van die verlede. Die oomblikke word in oorvloed gestel die

(beperkte) aantal dae wat oorbly. Deur die oomblik te

en

in bulle oorvloed te geniet, verdwyn die bekommernis oor

teen benut die

aantal wat "weg-eb". Die openingswoord "Vandag" en die

slotwoord

"opgeskort"

word,

waarvan

die

herinner aan 'n vonnis wat uitgedien moet dae

afgetel word.

Die

tydkodes

kwalifiseer

en die

ouderdomskodes omdat die aftakeling en agteruitgang, sowel as die naderende dood daardeur betrek word. Dat daar sekere se~ninge aan ''Oud word" genoem, maar onmiddellik weerspreek.

185

(485) toegedig word, word

OUD WORD Al noem hulle dit geseende en gesonde afronding van volvoerde strewe jy sal sikkeneurig word en sleurgebonde met yl gebare al hoe dieper gly murmelgeluidjies uit op onervare toetsende voete skuifelend bedees en skigtig om jou rondkyk en as't ware jou maagdelike herrese tante wees met onvervalste dwaasheid toegerus tot oningewyde dagdrome in . staat wat jy verbloem; hardnekkig ongeblus bring hul beroering troos en doen geen kwaad. Traagheid verleen 'n skamele houvas. Wees bly dat aangebore onvermoe uiteindelik by jou nuwe status pas. Jou kinders kyk nou toe sonder misnoee. Die sparteling hoe halfhartig ook bevat genoeg teater om jou te laat lag die oorgeblewe weerstand weg te glad. Wie laaste lag lag roekeloos te sag. Oudword

is 'n universele verskynsel wat elke mens wat nie

vroeg

sterf nie, sal ervaar. In hierdie gedig word daar van die spreker af geprojekteer op die leser of aangesprokene. Die

liggaamlike aftakeling veroorsaak dat die mens se

hele

op-

trede daardeur aangetas word. Reeds met die inleidende "Al" die positiewe gevolge van die ouderdom weerspreek. Die

word

allitere-

rende"geseende en gesonde" word verder uitgelig omdat dit

begin-

rym vir die twee woorde vorm. In "afronding van volvoerde" is dit die

allitererende- [f)

hoedanighede daar

wat

die woorde uithef

sodat

van die ouderdom beklemtoon kan word.

die

goeie

Hierop

nou 'n baie langer lys van die gerontologiese kodes,

volg almal

nadele van ouderdom waaraan niemand kan ontsnap nie. Jy sal: sikkeneurig word (volgens Van Dale, 1984:951) lusteloos, sanikrig, sleurgebonde, 186

gebare sal veryl, murme l geluidjies beweeg op onervare skuifelende voete, bedees en skigtig om jou rondkyk, lyk soos jou maagdelike (oujongnooitante), (vergelyk dus met vroeere oues van dae, bejammerdes), toegerus met onvervalste dwaasheid, oorgegee aan dagdromery (wat vir ander verbloem word) , traagh eid, onvermoe word verduur (sal 'n kenmerk van alle oues word ) , sparteling Behoud van die humorsin is die enigste teenvoeter vir die

agter-

uitgang wat genoeg teater bevat. Nogtans is daar geen kans om die aftakeling

te ontkom nie . Die enigste uitweg, of

verlossing

is

die dood, wat laaste lag. Die rymwoorde weerspreek die ouderdomskodes wat na iets positiefs in die ouderdomservaring verwys en bevestig die negatiewe soos:

domskodes, gly 11 11

en

gesonde 11 I 11 sleurgebonde 11

die rymwoorde:

onvermoe 11

tot

11

,

11

misnoee 11



11

onervare 11

,

11

11 ;

bedees 11

strewe ,

jy 11 /

(tante)

Die aanvangswoorde van die versreels

hopeloosheid.

11

dieper

11

wees 11

,

Aan die ander kant dra die enjambemente by

die beeld van die aangesprokene met sy yl gebare en

sukkelpas.

ouder-

Hierdeur

word 'n beeld van

stadige

beklemtoon

algehele

die

onsekerheid

geteken. Die verglydende sintaksis bevestig hierdie beeld. Ironies

word

die ouderdom verbind met (nuwe) status,

maar

die

hele prentjie wat hier geskets word, is die van onbeholpenheid e n nutteloosheid. Al probeer die mens hom dus positief orienteer ten

l87

opsigte

van

illusies humor

die ouderdom, is hier 'n bejaarde spreker

wat

die

onomwonde omverwerp. Tog kan daar deur middel

van

die

oor die situasie getriomfeer word. Die slotversreel:

"Wie

laaste lag lag roekeloos te sag." hou etlike ironiese interpretasiemoontlikhede in. Met ''roekeloos" word aangedui dat daar sonder bekommernis skillig

oor die gevolge van jou dade opgetree

word,

en onbesonne en daar word nie op die gevaar

Dit word 'n direkte teenstelling met "sparteling" wat as't

onver-

gelet

nle.

"roekeloos

ware weerspreek saam met "te sag". Die langlewende

is

nog

besig om oor die dood te triomfeer, en lag nog op hierdie stadium laaste, maar besef dat dit nie permanent so sal wees nie. Hierdie onsekere gang van die bejaarde word in die volgende gedig bevestig en versterk. Nie net word die beweging onseker nie, maar ook gevaarlik, omdat daar makliker geval word en die letsels

wat

opgedoen word ernstiger is as die van 'n jonger mens. VERSUGTING (497) Die kuns waarin ek my nou bekwaam is val: telkens die plots opwindende moment, die siddering en swik van die heelal as ek na houvas grabbel, ongewend aan sweef, die grond weerbarstig hard hervind. Daarby doen ek aan uiterstes en breek eerstens my neus, my stuitjie agterna, elkeen 'n teer dog onvitale streek deur uitgelese kwesbaarheid verbind. 0 ewewig en swaartekrag, ek vra, terwyl my bene my tog verder dra, dulding tot die laas t e baken steek. Dis

op 'n ironiese toon wat die spreker, nou

spreker bekwaam",

'n

eerstepersoon -

d ie vallery betrag. Dit word '''n kuns waarin ek

my

nou

'n "opwindende moment", met die heelal wat "sidder

swik" en die grand wat dan "weerbarstig hard" is. Dit is dus

en die

aarde wat wat haar afgooi. Die idiomatiese uitdrukking "jou kniee dra"

beteken om te hardloop maar ironies, word "jou 188

bene

dra",

hier gebruik om slegs orent bly aan te toon. Die swaartekrag trek alles grondwaarts (grafwaarts?) daarom die versoek dat solank

sy

nog lewe, moet die swaartekrag haar haar ewewig laat behou. Dit

is algemeen bekend dat een van ouer mense se vrese is om

te

val.

Dikwels gaan val gepaard met ernstige beenfrakture. Val

as

gerontologiese

kode

beklemtoon die hulpeloosheid

jaarde. Ook die volgende gedig,

11

Trip 11

van

die

be-

(578) probeer die ervaring

verwerk. TRIP Niks so bewussynsverruimend as 'n welwing gekneusde ribbes ... Mitologiese beelde om ses weke mee te verdroom, Sebastiaan heilig en pylbestook vas aan 'n boom of Prometheus rotsvas wyl sy lewer 'n lekkerny word vir die vraterige aasvoel wat soggens vroeg naas hom neerstort. Vir die soveelste keer val ek vooroor op straatsteen gesmak, straks word ek 'n kermisattraksie: bejaarde mevrou wat weerbaar orent krabbel sander verwerwing van een geknakte been in haar ganse geraamte. Dalk het die harde Transvaalse kalkaarde my toegerus om derglike swaartekragaanslae uit te lok in 'n stroewe omgewing. Die Amerikaanse toeris wat my stewig beetpak terwyl onverskillige skoene weerskante hul daaglikse gang gaan keer bliksemsnel terug uit 'n tydvak spoorloos verlede: sy uitroep spontaan in 'n vriendelike tongval. Tandeklapperend van die skok vul ek my lange diep met herinnerde lug ... Die titel roep te

twee moontlike betekenisse op, naamlik reis en om

val omdat jy gepootjie word. Albei hierdie

verklarings

As gevolg van 'n val op straat wat 'n al

ontgin.

gereelder

beurtenis

word, is herstel nodig van die

ribbes 11

Gedurende hierdie tyd is daar geleentheid vir 'n

)



beserings

(

11

word ge-

gekraakte ver-

beeldingsreis. Dit 11

is nie toevallig dat die mitologiese beelde met wie die

tyd

verdroom 11 word, Sebastiaan en Prometheus is nie. Eersgenoemde is 189

Brewer's

volgens

dictionary of phrase & fable

(1988:1008)

die

beskermheilige van die boogskutters wat in 288 aan 'n boom vasgebind en gemartel is. Hy is gebruik as teiken vir boogskutters daarna

doodgeslaan.

Daar is ook 'n

Engelse

Sebastiaan

en

(Sinte

Edmund), koning van Oos-Anglie (855 - 870), wat deur die Dene aan 'n

boom vasgebind is

en met pyle doodgeskiet is by Horne

omdat

hy geweier het om as Deense vasal te regeer. Prometheus

(1988:896), Titaan en seun van Iapetos en die

seenimf

Clymene, kom in konflik met Zeus. Omdat Zeus uit sy deel van offervleis

van

'n os gekul is, weerhou hy vuur van

die

die

mense.

Daarop het Prometheus 'n vuurvonk gesteel om die mense te red. As gevolg daarvan word hy deur Zeus aan die berg Kaukasus ting.

'n

herstel

Aasvoel eet elke dag Prometheus se lewer

vasgeketen

dit

dan weer elke nag. Hercules verslaan die aasvoel en

red

In weerwraak oor die redding stuur Zeus Pandora

met

Prometheus.

uit

haar kissie. Die spreker in hierdie gedig is gevonnis om te val, soos die twee bogenoemde gevalle. Hulle word egter staande gehou deur vasgemaak te

vooroor "orent 'n aan

Die

word. op

spreker het vryheid van beweging,

straat", kan 'n goeie "kermisattraksie"

sy

"val

word,

moet

krabbel", moet die "swaartekragaanslae" die hoof bied

"stroewe omgewing". Sebastiaan staan, hoewel 'n boom, en Prometheus "rotsvas, terwyl die

stort".

maar

gevonnis, aasvoel

Ne e rstort is presies wat elke keer met die

in "vas

"neer-

spreke r

ook

gebeur. Die val kom as 'n skok wanneer die spreker letterlik haar wind uitval "Tandeklapperend van die skok // vul ek my longe diep met herinnerde lug .. . "

190

Volgens te

Odendal

(1994:962)

beteken "smak" om· hard met die

klap na 'n smaaklike ete of, met 'n klapgeluid neer

Albei

het hier betrekking.

"Gesmak" hou verband met

te

isolering,

(versreel 1) en "neerstort" voorplasing en inkeping

val.

"neerstort"

(versreel 7) wat weer op die dikgevrete aasvoel dui. Die van "ribbes"

lippe

plasing

(versreel 7) verkry deur

prominensie. Die

ellips

"ribbes" lei tot die oorsaak van die gevolg wat hier

na

aangekondig

word en sluit dus met die ellips waarmee die gedig eindig. Deur die allitererende-v: "Yir die soyeelste keer yal ek yooroor" word

val

beklemtoon, In

geskied. spreker

en met "gesmak" die

teenstelling

met die

geweld

waarmee

swaartekragaanslae

dit

wat

moet verduur, steur dit skynbaar nie die ander

die

voetgan-

gers nie, omdat: "onverskillige skoene //weerskante hul daaglikse gang gaan".

"onverskillig " dra hier nie alleen die betekenis

onbetrokke

verbygangers nie, maar ook dat hulle

van

moeiteloos,

1n

teenstelling met die spreker, beweeg. Alhoewel

die

spreker

val/ bly sy nie le nie.

Met

behulp

van

selfironisering en -spot word die probleem benader: "straks ek haar van

'n

kermisattraksie: bejaarde mevrou wat

weerbaar

weerloosheid juis benadruk word) orent krabbel".

word

(waardeur In

plaas

haar liggaam word daar na haar "ganse geraamte" verwys.

vallery

is

voordelig want dit is "bewussynsverruimend", en

Die lei

tot tyd wat verdroom kan word. Die uitstappie geestesreis

(trip) wat die bejaarde spreker trip, word dus

(trip) wat haar in 'n mate gelykstel met die

wat die twee veroordeeldes in die gedig moes uitdien: mevrou wat die swaartekrag-aanslae uitlok.

191

'n

vonnis

'n bejaarde

Ena Jansen verwys 1n 'n artikel in De Kat 1995:95) na hierdie

en

ander gesondheidsprobleme : Kort daarna val Elisabeth op straat: 'n artrose- toestand in haar regterknie waarvan sy reeds meer as tien jaar las het, het so verswak dat 'n "radikale of algehele knieprothese" dringend noodsaaklik geword het. "Uw knie is een puinhoop, mevrouw", het die ortopedis haar meegedeel, maar ook verduidelik dat sy operasiewaglys anderhalfjaar lank is. Elisabeth was angstig om die operasie so gou moontlik te he, maar ook skrikkerig omdat sy aan aritmiese hartstoornisse en hoe bloeddruk ly sodat 'n operasie gevaarlik kon wees.

Sy

het

die troos dat wanneer sy slaap,

"die

versigtige

meehinkende been// wat my terughou en tart" haar nie kan nie,

en dan kan sy selfs oral heen

soos

Van Heerden in Droom (TV:39) soos aangetoon in

biologiese

aftakelingskodes

beweeg

voete, pootjie

( "Droomryk", 1994: 35 )

kom dus volop voor en

3.1.2. val

Die

en

die

probleem om regop te bly, is herkenbare gerontologiese kodes.

4.3.2.1 KARDIO-VASKULeRE KODES: HARTPROBLEME

'n

Ander

vermeld "bly

biologiese probleem wat reeds

hy

Einder

is die aritmiese hartklop. In "Van

word,

//

sedert

'n

pomp

wat

roes,

'n

kruppel

(1977 )

harte"

(426 )

metronoom"

met

'n ... "laakbare geruis, / / aanstons moet hy sy eie taptoe slaan", maar

intussen is dieselfde hart nog die spreker se

tuiste:

"Ek

noem hom nog jou huis". Die

nuwe

horlosie wat die spreker met

haar

"sestig-en-eenste"

verjaardag

gekry het, se betroubaarheid word met die spreker

biologiese

horlosie

(428).

(hart) vergelyk in "Aan my

Daaruit vloei die besef:

jy kan maklik jou ritmiese toer verby my tyd volvoer 192

nuwe

se

horlosie"

Die hart blyk sleg af te steek by die horlosie, want: intussen tik my hart lukraak en haastig-verward. In

"Oor

tien jaar"

ritteltit . "

(450) word die hart vermaan.

en in "Verwagting"

(479)

met

"Honou

steur die spreker haar

ou nle

aan die hart se manewales nie: Wanneer my hart weer sputter uit sy hoek, paniekerig mompel oor binnekort verhuis sal'k geen kwartier aan sy geklets verspil: In "Aritmie"

(501) word hierdie gesprek voortgesit.

ARITMIE Hart, wat het jy op die hart noudat jy jou plig om te pomp (geluidloos en ongemerk) dae aaneen onderbreek, koddige sprongetjies maak, stotter en strompel en dreig, my lomp in die ribbe stoot? Ek weet nie waaroor jy seur en mompel nie, wat jou makeer, eertydse bondgenoot, lyfkneg en influisteraar. Ek wens jy wil duidelik praat of andersins gedienstig swyg. Tussenwerpsels van gretigheid, opw i nding, angs en genot, uitdaging van elke verbod het ek vroeer van jou aangehoor: koring was dit op my meul. Dit alles nou daargelaat, wat baat die ontydige vlyt as jy tog weer moet horreltjies hyg? Hierdie wartaal word my te veel Die

titel "Aritmie" berei die leser reeds voor dat

hier

van

onreelmatigheid is . Die eerste versreel toon onomwonde

dit voorkom. Deur die voor- sowel as eindplasing en die van "hart" eerste

sprake waar

isolasie

en die direkte aanspreek van "jy" en "hart", lyk

versreel na 'n konfrontasie tussen spreker en hart.

die Hart

onderbreek sy "plig om te pomp//(geluidloos en ongemerk)" soos 'n

193

soos 'n slegte lyfkneg. Om iets op die hart te he , is 'n idiomatiese uitdrukking vir behoefte

om vir iemand iets belangriks te se. Daar moet 'n

rede

wees waarom die hart hom nie gedra soos wat verwag word nie. manier in

en handelingsterme. Op

gespreksvlak

is

'n probleem want op die inleidende "wat het jy

duidelik

"influisteraar", "ek wens jy wil

anders

gedienstig

gretigheid" As

swyg" in plaas van

die

duideliker

hy

die

dreig",

praat", "of

"tussenwerpsels

van

se "wartaal" .

pompinstrument laat die hart se plig ook veel te

want

daar

op

hart", volg die beskuldigings van: "stotter en mompel en "seur",

Die

naamlik

waarop hy pomp, word op tweerlei wyse aangetoon,

kommunikasie-

die

"onderbreek", maak

"koddige

stoot "my lomp in die ribbes",

wense

oor,

sprongetjies","strompel",

"ontydige vlyt" "horreltjies hyg" .

Die gedig val uiteen in twee gelyke dele van 11 versreels elk. In die klop

eerste

rig die spreker haar tot die hart en

sy

en in die tweede spreek die spreker die wens uit

onderbroke dat

hart

soos voorheen moet optree, of swyg. Nieteenstaande die titel is hierdie 'n baie ritmiese gedig met 'n daktiliese

versmaat. Deur die afwykings in versreels 7 - 9

word

die aritmie dan duidelik bevestig.

I

I

-

I

my lomp in die ribbe stoot?

I

I

I

Ek weet nie waaroor jy seur

I

I

- I

en mompel nie, wat jou makeer Hierdie

fisiese

toestand

word dus deur

ondersteun.

194

die

poetiese

ritmiek

Die

siektetoestand

is iets waarmee die spreker, soos

deur

die

gedigte aangetoon word, al jare saamleef en wat sy aanvaar het en waarvan probleme plattrek.

omstanders onbewus is. Daar is egter wat

onverwags kan toeslaan en

die

ander

gevaarliker

bejaarde

Saam met die val- en hartkodes maak die

terstond

beroertekodes

onderafdelings van die siektekodes uit

4.3.2.2 BEROERTE Asimmetrie, wat ek hartstogtelik haat, skilder sy uithangbord op my gelaat.

E. Eybers

Trombose

wat

(1996:14)

tot hartversaking of beroerte kan lei, is

'n

ge-

vreesde toestand. Dit kan 'n oombliklike dood of algehele afhank likheid

tot gevolg h§. Die beroerte wat die spreker ervaar

het,

het weliswaar nie tot hulpeloosheid gelei nie, maar het haar nogtans

in 'n mate geskend, verwond en haar voorkoms

"Hemi-facialis

spasme''

(579) word daar

op

verander.

In

ironies-humoristiese

wyse na die voorval verwys. Beroerte is dus aftakelingskode. HEMI-FACIALIS SPASME Die ouderdom het my 'n poets gebak. Nie lank gelede onui t sonderlik vertoonbaar en tot allerlei arglose rymelary in staat raak ek verstrik in 'n primitiewe grap toe 'n bloedvatknik b edolwe in die brein plotseling sy eie skertsbevele sein. Betrokke dokters, stemmig in hul skik, karteer hoe, deur beneweling in die steek gelaat, ek nou mismoedig en ontmaskerd agterbly met 'n sidderende lid laag oor die linkeroog en die regtermondhoekkrul spottend omhoog: Janus wat maar oor een oog beskik. Beroerte word in die eerste versreel as 'n poets van die ouderdom beskryf, Dit

"'n primitiewe grap" as die brein "skertsbevele

verander

die

spreker wat tot nou toe

195

dieselfde

as

sein". ander

mense gelyk het: "onuitsonderlik vertbonbaar" tot

(ouer)

iemand

wat "mismoedig", "ontmaskerd" met 'n "sidderende lid laag oor die linkeroog"

en die "regmondhoekkrul spottend omhoog",

oor

gesig beskik" . Die beroerte sonder haar dus

uit

slagoffer. Met behulp van die allitererende

b-klanke

"een

herkenbare

nou

slegs tot

word die oomblik van aftakeling verwoord: toe 'n Qloedvatknik Qedolwe in die Qrein Hierby sluit die Qetrokke (dokters) en Qeneweling aan. Interessant en

is die woordskeppings waarmee hierdie nuwe

toestand

aangetoon gevolg

vergelyk:

"bloedvatknik"

word dat dit maar 'n oomblik se afwyking was

waardeur wat

die

"skertsbevele" wat die nie-erns

en

die

beklemtoon en "regtermondhoekkrul'', in reaksie

op

die

het;

ongeloof

vasgepen word,

ervaring

"bedolwe",

-knik. Alhoewel hierdie gedig uit dertien versreels bestaan, vertoon dit tog die kenmerke van 'n sonnet. Die eerste sewe versreels konsentreer op die oomblik wat alles verander het en die laaste ses

op

die veranderde toestand van die spreker. Soos wat sonnette vroeer ook feitlik argeloos kon voortvloei, word gesuggereer dat dit nou nie meer die geval kan wees nie. Saam

met die "beneweling" en beroerte is die

mismoedigheid

daarop volg duidelike gerontologiese kodes. Hier is van 'n

wat onom-

keerbare toestand sprake. Alhoewel die spreker nie aan die aanval sterf

nie, is die letsels duidelik sigbaar en verminder dit

die

opsies. Janus (1988:606) was die Romeinse God wat die poort van die hemel bewaak

het.

Gedurende 'n oorlog is die deure oopgemaak

en

in

vredestyd gesluit. Hy het twee gesigte gehad, naamlik een voor en 196

een

agter. Janus word simbool vir skynheilighied (tweegesig)

en

Die Janusgesig is die kenteken vir die teater en drama.

oorlog.

Anders as Janus wat twee gesigte (gesigsuitdrukkings) het wat na

die wereld kan draai, het die spreker net hierdie

hy

veranderde

een,

as't ware 'n grimas wat sy kan vertoon. Sy is ontmasker

en

het

nie meer 'n keuse watter gesig sy na die wereld wou keer

of

watter emosie sy sou wou wys nie. Hierdie

gedagte

word

versterk in nog 'n

onderwerp, naamlik "Nogmaals facialis"

gedig

oor

dieselfde

(1993:20).

NOGMAALS FACIALIS Die kaperjolle van verval - beroering vroeer nooit vermoed onts t eek verwondering en vermaak in oe van omstanders terwyl my glimlag, half diagonaal, versoening sein: my nuwe mond waarvoor 'k die egte in moes ruil ontbeer die nimbus van 'n wond, ek dra dit soos 'n skewe hoed om te beduie wat-maak-dit-saak. waar

die vorige gedig die toestand aan ouderdom

dit in hierdie geval "verval" genoem. Weer eens word die ling

aftake-

en die opmerklike verandering wat dit teweegbring op

risties-ironiese wyse Die omstanders se

word

toeskryf,

humo-

aangebied.

waarneming is weer aan die orde. Haar toestand

veroorsaak

"verwondering en vermaak". Haar verweer teen

hierdie

waarneming

is om die skewe trek van haar mond wat soos 'n

skewe

glimlag lyk, soos "'n skewe hoed" te dra. Hierdeur word 'n

wind-

makerigheid aan die toestand verleen en die ware gevoel of emosie weerspreek, wat dit dus ontkenningskode maak. Deur

die

veelvuldige

gebruik

van

197

die

voorvoegsel

ver-

in

"verval",

"vermoed", "verwonding", "vermaak" en "versoening" word

die bestek van die verandering en die gevolg daarvan saamgevat. Die

beroerte

en verval het 'n wond nagelaat,

naamlik

'n

nuwe

mond. Hierdie is 'n rymlose vers en tog staan "mond" en "wond" in die

rymposisie

met "ruil" tussenin. Anders as ander

wonde

wat

duidelik as wonde of letsels van wonde herkenbaar is, is

hierdie

skewe

verdien

mond nie dadelik as wond tipeerbaar nie en daarom

dit nie die nodige aandag en bewondering nie. Die spreker het ook geen

ander

keuse as om met hierdie wond of mond

traak-my-nie-agtige-houding

in te neem waardeur sy

of

gesig

die

aantoon

dat

dit nie saak maak nie. Soos

reeds in hoofstuk 2

standers seer.

(2.2.2.8) aangetoon is, dien

as spieel vir die individu waarin hy hom kan

die

identifi-

Dikwels is dit ook die wyse waaraan veroudering en

tuisgebring

word. Daarom is die omstanders se reaksie

om-

verval

in

albei

die gedigte van besondere belang om hierdie gerontologiese

kodes

te herken en te bevestig.

4.3.2.3 SIEKTEKODES Dat eers die een en dan die ander orgaan sy eie gang gaan dui 'n rnuitery aan. E.Eybers ( 563)

Afgesien van bogenoemde biologiese aftakelingskodes, word doodgewoon

siekwees ook kode in Eybers se gedigte. Onomwonde,

gebruiklike die

eerlike onsentimentele betragting van die self

siektes

en siektetoestande van die

siektetoestand vaar.

"Dit

ln

bejaarde

Elke

dood

(496) toon dat elke siekte gevaarlik is

198

word

beskou.

word as 'n moontlike voorloper van die

was"

die

en

er'n

geveg met die dood. Die besef dat die spreker.nog in die bed is 'n verrassing en moontlik verligting

is,

dat die lewe tydelik kan

voortgaan: gevaarlik maar nie treurig nie, skermutseling met die eindigheid, hierdie wakkerword in 'n wit bed voortsetting van voorlopigheid ... In die gedig met die eenvoudige, allesseggende titel "Siek" droom

(486)

die spreker in 'n bekende metaforiese reisbeeld dat sy

op

'n perron vir die trein wag en dat sy duidelik dood is, maar word wakker met die besef dat sy nog lewe en siek is: Wie dood is en dit weet, skiet iets te kort. My keel bly skrynerig sluk. Geen wonder dat ek wakker word en siek is maar nie dood. "Opstanding" ters

en

(503), soos heelwat ander gedigte, betrek die

behandeling wat ondergaan word om siekte

die

dok-

hoof

te

bied: Om van pyn onthef te word verg 'n wedergeboorte. Die tandarts is 'n vriendelike man wat sy "ambag in ivoor verrig" en

moet probeer om die tande wat afgetakeld reeds in

die

teken

van die dood staan, te red: Hoewel my voorraad stuksgewys slink wil ek graag tot die ontbindingstyd 'n paar versorgde grafsteentjies wat kwyl en blink in my hoefvormige bros kaak bewaar. Siekte, saam met die besonder hoe ouderdom, is nog 'n groter wensrisiko . titel

van

Om

tagtig jaar oud te word, is 'n

mylpaal

die volgende gedig (1994:31) toon dat

hierdie stadium baie ongevraag is. Daarom word die in soveel detail noteer.

199

'n

en

si e kte

ledie op

helingsproses

SEWE DAE OP DIE RAND VAN TAGTIG Die eerste dag ondubbelsinnig siek, toe drie dae nodig om traag te herstel, op die vyfde begin jy jou seeninge tel, die sesde dag voel jy so fris as 'n kriek, op die sewende word 'n beslissing gevel: om met of sander geheueverlies 'n nuwe soort lewensbenadering te kies op el k e omwenteling ingestel, maar aan ou gewoontes meedoenloos trou met 'n onweerlegbare deurwinterde oor voeg jy woorde byeen wat jou troos en bekoor, of mens dit nou as uitvlug of toevlug beskou. Die gedig verloop terselfdertyd klimakties en antiklimakties . Die herstelproses bou op na 'n klimaks en die vermoe van die

spreker

om weer haar digwerk en lewe voort te sit, om ook die mylpaal van tagtig te h aal. Die siekte word oorwin en moet die wyk neem. Daar word op 'n dag-vir-dag basis verslag gedoen oor die siekte. Die

herstel

is

besonder stadig: "drie dae nodig

om

traag

herstel" en eers op die sewende dag word 'n positiewe

beslissing

gevel. Die herstel laat die pasient nie ongeskonde nie, want moontlikheid

van

geheueverlies word genoem en

te

"'n

nuwe

die soort

lewensbenadering" sal gekies moet word. Vol gens

De

Vries

(1984:415)

is sewe die

simbool van

'n

vol-

tooide siklus, stabiliteit, veiligheid en rus. Na sewe dae is dit die poesie wat as aansporing en noodsaaklikheid vir

voortbestaan

sal dien. Normaalweg beteken "op die rand van" die begin van 'n nuwe ondervinding,

wat tagtig inderwaarheid as mylpaal sal wees. Die

uit-

drukking

het

word

dikwels

daarby sterk negatiewe konnotasies want

as "op die rand van die dood" gebruik. Die 200

dit

titel

asook

dikwels

as "op die rand van die dood" gebruik. Die

inhoud

titel

asook

bevat hierdie suggestie. siekte en aftakeling maak voortlewe

Ouderdom,

later

onmoontlik

sodat dac:tr niks anders oorbly as om op die dood te wag nie, aangetoon in "Liedjie"

soos

( 502) :

As haakspelde en toutjies jou van uitmekaarval moet weerhou hoef op die ondenkbare bedag, jy niks te do en as wag. word nie 'n klaagsieke somberheid nie, want sy reken

Siektes

met die kwellings en probleme.

af

Die siektekodes is baie prominent

in Eybers se gedigte. 4.4 SOSIAAL-GERONTOLOGIESE KODES

Die ouderdom verg sekere aanpassings van elkeen. Soms moet

mense

verhuis en in 'n nuwe vreemde omgewing aanpas. Indien dit nie die geval is nie, is daar nogtans soveel veranderings dat die

meeste

bejaardes vereensaam en 'n kleiner leefwereld het waarin hulle op ander

moet

staatmaak

kennisse

liefdes,

familiekring aktiwiteite sterk

al wat

vir slegs die

nodigste

en tydgenote sterf af sodat kleiner word. Omdat Eybers

versorging. die

vriende

voortgaan

sy lewenslank beoefen het, is daar

nle

onthegtingsaanpassing in haar poesie te bespeur

ontvolk

met

haar ruimte in die opeenvolgende bundels en

so

Geen die 'n

nie.

Tog

vereng

die

ruimte waarin sy binne haar gedigte beweeg. Liefdesgedigte in Noodluik (1989) vertoon nog 'n like aard,

intiem-persoon-

'n opgewondenheid. In "Volgens afspraak"

(570) hou

sy

die minnaar opsetlik op 'n afstand sodat sy "Droombeelde" van hom in

haar

gedagtes

kan optower. In "Herfsaand" 201

(571)

word

die

geskets waar twee bejaardes rustig en gemoedelik saam verkeer. HERFSAAND 'n Sameskoling van twee kluisenaars, vlr klaterige gedrang te anderaards. Hoe sonderling elkeen ook reageer op Tyd wat slordig en barok boetseer - jy toon kontoerherstel, jou kolon tot 'n ingekorte kartelbuis geknot, dele van my is merkbaar afgeslyt en dele dy teen beterwete uit albei gedrenk deur e i e lektuur, daarnaas deelnemers aan afwisselende relaas skuil ons tevrede en ligmoedig saam innig mekaar se beeldwerk te beaam. Alhoewel "jy"

saam

beklemtoon

hier twee mense , vriende of minnaars, naamlik is, word die isolasie reeds in met

"twee kluisenaars", en

die

eerste

versterk

met

"ek"

en

versreel "elkeen",

"albei gedrenk in eie lektuur" en "skuil ons" want bulle is

"vir

klaterige gedrange te anderaards". Die gedig is ook 'n genadelose fokus

op die aftakeling en verwronge fisiese vervorming wat

ouderdom in die twee geliefdes meegebring het. Sterk

die

liggaamlike

kodes word in die gedig gebruik waardeur elkeen van die twee oues die

ouderdomsaftakeling

weerspreek

op 'n eiesoortige

manier

ervaar.

die knus toneeltjie van twee oues wat rustig

en

Dit ge-

meensaam d ie tyd saam verwyl. Die

titel

lS 'n dualistiese gerontologiese

skep dit die indruk van die goue

metafoor.

Enersyds

rustige jare. Andersyds is

die ironiese voorloper van winter en nag, albei bekende

dit

doodsme-

tafore. Sentraal

in die gedig as parentese geisoleer, word

toestand

van die minnaars in kras realistiese 202

die

biologiese

fisieke kodes

eers

verwoord: gek_not" Barok

"jy"

wie se

"kolon

'n

ingek_orte

is en daarna die spreker wat "afgeslyt" en

kartelbuis uitgedy

en boetseer is albei kunsterme. Barok verwys na die

is. kuns-

vorm waar daar van feitlik oordrewe versiering gebruik gemaak is. Boetseer "Tyd

het te doen met die vorming veral in die

beeldhoukuns.

wat slordig en barok boetseer" is die metafoor wat

hoe lelik die mens deur die ouderdom verander word, sodat

aantoon elkeen

"sanderling" daarop reageer en as vervormdes "mekaar se beeldwerk ( ... ) beaam". Die saamhoort word bevestig deur die rymende koeplette. Soos rym

mekaar bevestig, is die aftakeling, van die ander 'n

die

spieel

vir elkeen. Die wete dat die saamwees nie kan duur nie, blyk duidelik uit: TREURKWATRYN (590) Die eienaardige neiging om eendag totaal te verdwyn sal jy by my aantref, of anders ek by jou, ondanks die ywer waarmee elkeen die skyn wil volhou van onhaperbare trou. In Respyt (1993) kom daar geen liefdesgedigte meer voor nie, wat die

isolasie op daardie vlak bevestig. Daniel Hugo (1994:6)

vestig

die

eskalerende

terugtrekking

in

Nuweling

(1994)

beas

"gedigte van selfinkeer met weinige prikkels van buite". In

die

gevoelige uitbeelding

eensaamheid, en

van

menseverhoudings,

liefde en vriendskap blyk die weerloosheid

te midde van ander mense. In "Stilte"

(574) seur sy

pyn wat volg op die blootstelling aan ander: Ek het vergeet, vergeet hoe mens jou blootstel, hoe jy jou laat beseer deur onmatig van 'n ander mens te hou.

203

mens like teenoor oor

die

Dat

blootstelling aan ander slegs ontgogeling baar, blyk

duidelik

uit "Skets vir 'n biografie"

(1994:14). Daarom

verder is

dit

veiliger vir die ontnugterde mens om sy eie geselskap op te soek; menseverhoudings veronderstel slegs blootstelling. Nogtans hou sy kontak met medebejaardes wat saam met haar die weg bewandel. Daar is etlike verwysings en gedigte opgedra aan van Heerden,

"Jobstroos vir Joop"

verjaardag,

"Ser"

vaas Prop, Hiermee

(545) op sy een en

Ernst

sewentigste

(1994:10) op sy vyftigste verjaardag aan

"Aan 'n medebejaarde"

Ser-

(1994:11) en vele meer.

saam hang die besef dat bulle eintlik sterfafwagtend

is

en dat tydgenote en selfs jonger vriende sterf en die lewenskring vereng.

"Ter nagedagtenis aan Felix Timmer"

(1993:22) toon watter

leemte in die alledaagse gang daardeur gelaat word: ons daaglikse kruidenierstogte het telkens gekruis: en Opeskuif van gordyne soggens beklemtoon stug: die reghoekige lugruim tussen sy rame en myne bly leeg, onskendbaar en belofteloos. Daar

word op ligter trant na die voordele van ouderdom gekyk

"Weerberig"

(558) . Die gryskopdame wat alleen treinry, hoef

in nie

meer die aandag en opdringerigheid van vreemdes te vrees nie. Dis eintlik net 'n bevestiging van die vereensaming van die ouere. A.P. Grove meen in Insig (1993:132): met die klimmende j are word die neiging sterker om jou te onttrek, word die aandag skerper op persoonlike kwellings toegespits.

Dit

blyk

duidelik

(1994:14) en "Roem" "Finale"

uit gedigte soos "Skets (1993:23),

vir

"Uitsig op die kade"

(1993 :11). 204

steeds steeds

'n

biografie"

(1993:31)

en

Die onttrekking uit die samelewing en die vereensaming, hetsy uit eie keuse of deur die sameloop van omstandighede kan daartoe dat

die lewenssin

bedreig.

11

of die afwesigheid daarvan

Geriatries 11

die

lei

voortbestaan

(586) spreek hierdie probl_eem aan.

GERIATRIES Roetine, ag hy wat 'n skuifelende remskoen was, hoe hou hy jou dig by die rand van die afgrond vas. Vroeer gewilde omwentelinge word nou vermy sover moontlik. Voorspelbare dae laat jy vergly volgens louter patroon want so mag mens gaandeweg leer om gedagtes aan onafwendbare weggaan te weer. Klein handgrepies help. Hawervlokke saans aangemaak tot melkpap verplig mens om soggens pront te ontwaak en die weeksel te warm anders het dit immers geen sin: elke slot moet die kiem bevat van 'n nuwe begin. 'n Toevallige geur, 'n toevallige klank en jy vind 'n oombliklike tinteling van wat jou vervul het as kind .. Met die telkens terugkerende salwende slaap- sonder duur of ordening - ontrol die oneindige droomavontuur. Soos 'n smeulkaggel laat jy jou koppigheid pruttel en waag aanstons meer, tot die rittelende knekelballet uitgedaag. Al stribbel jou spiere nie meer teen die skurende band het jy nog nie jou siel aan die stroewe roetine verpand. Geriatries is 'n term wat verwys na die (mediese) versorging

van

die bejaarde en is dus 'n term wat na die bejaarde se

afhanklik-

heid

geriatries

in die algemeen verwys. In hierdie gedig verkry

die betekenis van die selfsorg van 'n bejaarde. Die

gedig

aansluit,

is deurspek van woorde wat BOOS:

11

louter patroon 11

11

knekelballet 11

gekneldheid woorde

soos:

patroon 11

,

sluit

,

11

skuifelende 11

11

0nafwendbare weggaan 11

,

by

"vermy 11

gerontologiese 11

,

,

11

voorspelbare

dae 11

klein handgrepies 11

,

en

Roetine moet die spreker se lewe rig,

maar

die

en verveling wat daardeur ondervind word,

blyk

uit



11

remskoen 11

,

11

omwentelinge", voorspelbare 11

verpand 11 en

11

Stroewe (roetine)

a f met die woord

11

roetine". Tussenin word daar

11

kodes

205

11



Die gedig

,

11

louter

begin

en

weggebreek

maar die spreker word teruggedwing na roetine. Handgrepe is apparatuur wat gebruik word om die bejaarde te om oor die weg te kom

help

en veilig te beweeg, byvoorbeeld 'n

stang

bokant

die bad waarmee hy hom orent kan trek, relings langs

gange,

kieries,

ens. Hier het dit

dieselfde,

maar

die

figuurlike

semantiese waarde. Planne word beraam om die spreker te dwing op te staan uit die bed en met 'n normale dagtaak en

om

persoonlike

versorging te begin, al noodsaak die versorging van iemand anders nie meer die opstaan in die oggend nie. Ironies die

genoeg

spreker

Metafories

is die vroeer gehate roetine die

handgreep

moet help om orent te bly, om oor die weg

wat

te

kom.

word roetine vergelyk met 'n remskoen. Idiomaties

is

'n remskoen iemand of iets wat iemand pla of vordering vertraag. 'n

Remskoen

is 'n noodsaaklike motoronderdeel

om

'n

voertuig

betyds tot stilstand te bring sodat 'n botsing, beserings en

die

dood vermy kan word. In hierdie gedig geld albei die. verklarings. Die ellips aan die einde van versreel 2 beklemtoon die gevaar van hierdie

toestand

op ironiese wyse: sy moet juis nie

stop

nie,

vandaar die afwesigheid van die punt as aanduiding dat die

einde

bereik

vermy

word,

is. Roetine veroorsaak dat "vroeere "voorspelbare dae",

omwentelinge"

"loutere patrone" en dat

gedagtes

so

gerig word om nie oor die "onafwendbare weggaan" te dink nie. Die

handgrepe

altyd

het die regte fisiese uitwerking,

maar

kan

nie

die gedagtes in toom hou nie want 'n onbeplande,

"toeval-

lige" geur en klank ontlok 'n onwillekeurige reaksie of

gedagte-

gang.

Drome

is

net so onkontroleerbaar. Dis

moontlik

om

die

liggaam

te roetineer, maar nie die gees nie en alhoewel

roetine

in

eerste strofe die behoudende faktor is, is

ln

die

206

dit

die

tweede

strofe

'n

stremming van die

siel.

Met

die

herhaalde

"toevallig " (versre€H 10) word aangetoon dat die spreker as gevolg van

faktore buite haar beheer, sintuiglike waarnemings maak

wat

haar aan die roetinespoor ontruk en dus ontkenningskodes is . 'n

vaste

rympatroon, vroeer kenmerkend van

die

Eybers-poesie,

word baie vryer, losser en is soms afwesig in die latere gedigte. as of

Hier is dit egter vaste paarrym wat deurgaans gebruik word, sy

die

stywe

handgreep ook in die poesie toepas en dit roetine moet dien. Funksioneel is die

speling

v an

vermy/vergly,

die

rymwoorde

op

mekaar,

remskoen,

teenstellende

toe-

was / vas,

byvoorbeeld:

waag/uitgedaag,

sin/begin,

aangemaak/ontwaak,

as

ban/verpand. Metaforiese beelde verleen in hierdie gedig 'n nogal eufemistiese verwysing na die dood, vergelyk byvoorbeeld: "by die rand van die "smeulkaggel".

afgrond", "onafwendbare weggaan", Dwingende nuwe kan

maatreels om te sorg

"elke slot moet die kiem van

beg in" bevat geskied nie sonder teenstribbeling verduur

roetine

word

verpand"

omdat "jy nog nie jou siel

aan

(het nie) . Die bejaarde word al

maar

nie, die

hoe

'n

stroewe meer

op

homself ingestel ook ter wille van oorlewing. In die gedig met die lywige maar allesverklarende titel: dige

reaksie

ondernemi ng"

op 'n versoek om mee te doen aan (53 7)

word

'n hele opgaaf

versoek so 'n hewige onwilligheid

'n

verstrek

"Inwen-

gesamentlike waarom

die

veroorsaak . Dit val sommer weg

met die teenstellende ontkennende enumerasie as redevoering: Maar ek het reeds my hande vol met oud en nie inhoudloos word:

207

verkalkende kop dae is veels te kort (en dan ten slotte:) Baie dankie, maar laat my met rus. Die

selfopgelegde isolasie en die groot verskil tussen die

van

die

waarin

bree

lewe buite en die spreker

se

verkleinde

wereld

(1993:11)

sy haarself "inspin" word duidelik ln "Finale"

en "Refleks"

gang

(1993:12) weergegee.

FINALE Die wereld gaan agteloos sy gang los van jou toedoen. Bewolking is buite vervliegbaar, hier binne stol dit tot status quo. REFLEKS Kort voor die oproep span ek my in om my nog inniger in te spin: aan hierdie omgewing hoe skeef dit ook s i t bly ek voorlopig blindelings gekit. Die pragtige woord- en klankspeling "span in" en "in te spin" wat albei

betrekking het op die eufemistiese verwysing na

( "oproep) ",

veronderstel 'n taak wat nie geweier kan

Die

roep

eerste

toestand

van

voorafgaan.

'n verpligting op en die

isolasie, sowel as 'n proses

tweede wat

'n

Hierdie "ingespin" hou ook verband met

die

dood

word

nie.

'n

bepaalde

metamorfose die

digter-

skap. Die beeld van die spinnekop besig met die spin van die web, word dit metafoor vir die digterlike bedryf wat redding moet bied in die ouderdomsbestaan. Die beoefening van die digkuns word

die

refleks waarmee die ouderdomsbestaan besweer word. Om aan die oproep te voldoen, beteken om te wag tot die tyd daarvoor

ryp

is. Dit is 'n eensame proses,

208

'n

enkelingopdrag.

In

teenstelli n g persoonlike bedrywige

met "Finale " is hier geen buiteverwysings nie. binneruimte

lewe

in laasgenoemde gedig stol

buite voortstroom,

dus

tipiese

terwyl

Die die

gerontologiese

ruimtekode s . Wanneer 'n mens oud word en "'n klad van luisterloosheid oor sprei"

he de

("Flits", 525) raak jy, soos talle gedigte

die

getuig,

sterker as ooit bewus van 'n ryk innerlike lewe waaruit geluk kan voortsprui t .

Dan word elke oomblik belangrik omdat

die

verlede

daarin saamgevat is: Ontvang wat jou toe-kom, waak teen afding of afspraak maak. Ontvang en afsien van dit wat sink tot onsigbaar besit. ( "Hierdie oomblik", 533.) Die

biologiese

aftakelingskodes,

eensaamheid,

isolasie, dood van vriende en kennisse, kontak met

kluisenaarskap, medebejaardes

en kleinkinders, roetine en onttrekking maak alles deel uit van die sosiaal-gerontologiese kodes. 4.5

TERUGSKOUING, BESTEKOPNAME EN REKENSKAP Die skemering waarin ek versink kan plots die verlede terugwink E. Eybers (1993:21)

Saam

met die besef van sterflikheid en die naderende dood

groei

die behoefte aan die sekerheid dat alles nie tevergeefs was

nie,

dat iets van hierdie lewe en wat hierin bereik is, sal voortduur. Dit bring ' n verskerpte besef van sake wat afgehandel moet 'n saak

Terugb l ik op die verlede toon aan wat bereik is, wat maak .

Verantwoordelikheid vir 'n lewe wat agter

aanvaar word.

209

word. werklik

le,

moet

4.5.1 HERINNERINGE

Anders as by Van Heerden (3.12) word herinnering by Eybers nie 'n ontvlugting

of

ontkenning van die ouderdom nie,

maar

juis

'n

bevestiging daarvan. Dis die verlede en die herinneringe wat

die

hede bepaal en sin daaraan verleen: Daar is dae so dor dat jy dink hoe in godsnaam kan so iets bestaan, elke sterfling sou in sy verbeelding alles .doen om dit oor te slaan ... maar dan kom die troostende versekering: Maar niks wat eenmaal gekom het is in staat om weer weg te gaan ("Daar is dae":594) Die

spreker besef die waarde van die vlugtige moment wat

haalbaar

is,

alles gedy"

maar "na willekeur

binnewaarts

( "Hierdie oomblik", 533) .

onher-

gaar;//d&&r

waar

Wat in die innerlike bewaar

word, is deel van die kosbare herinneringe wat opgeroep kan en

bly

(55 6)

bestaan solank jy lewe soos in "Herinnering"

Eybers se debuutbundel was die baie bekende gedig, met titel, die

In

dieselfde

waarin die spreker met die donker venster agter

lewe voor haar,

word

'n groot weemoed ondervind. Nou is

haar dit

en die

teenpool van daardie lewenservaring. Die lewe le in 'n groot mate reeds

agter

bevestig. kosbare

en

word deur middel van

Daardeur leefskat

herinneringe

bly die verlede voortbestaan. vir

die besitter wat

dit

na

herleef Dit

word

willekeur

oproep, maar soms dring die herinnerings self die wete binne. HERINNERING Besef dat jy niks kosbaarder kan wens dan daardie oomblikke wat nie sal sterf solank jy leef, hulle glip snel oor die grens van werklikheid v66r jy hulle kan bederf deur blindelings en behoeftig aan te dring dat hulle meer as net hulleself moet bring. 210

en 'n

kan

Weer

eens

leser

word die tweedepersoonspreker

gebruik

die

'n

onbepaalde

gelees word. In albei gevalle word die

universele

direk aangespreek word, of "jy" kan ook as

voornaamwoord

waardeur

waarheid daardeur versterk. Deur middel van die herinneringe en herlewing van die verlede kan die tyd opgehef word en bly alles ongeskonde deur die verloop van tyd. Dis

veral

wortels sig

in Respyt (1993) wat daar

deur herinneringe nog aan die spreker op. Behalwe (1993: 21),

droom nog"

houding rende

word

na

van vroeer. Die dominee-vader en vroeere eggenoot

behandel "Sug" Juan

teruggegryp

(1993: 26)

"Herstel"

(1993: 14),

en "Gang van sake"

met en ontrou van die voormalige

was, word

ervaar word.

"Requiem"

dring

"Requiem"

"Die vrou van (1993: 27)

die

eggenoot. Die

ver-

vroeer

getemper deur die deernis waarmee dit (1993:24)

Don

teiste-

verlede word dus opgeroep, maar die bitterheid wat

kenmerkend

die

nou

sluit op 'n positiewe noot

Dis nie al nie. Hy was ook sag en vriendelik en kon vroeer aansteeklik lag. Die

terugroep

van die verlede staan teenoor die besef

van

die

dit

vir

dood, soos in "Uitkoms (1993;25) Alle lesse geleer le hy aarselend hom neer en aanvaar 'n onskendbare rang. Daar

moe t noodwendig besin word oor die toekoms en wat

die spreker inhou. Die metafoor van die reis wat afgehandel word,

en

die pad wat v66r en agter le, kom

vry

algemeen

asook die besef dat verweer ironies genoeg, terselfdertyd

211

moet voor onont-

beerlik en nutteloos is. DIE PAD (1993:13) Die pad kronkel fouteloos verder, alles moet lei tot ontmaskering van 'n ontsaglike misverstand ... Verdink nie die wandelaar van nodelose sloerdery want die laaste ontluisterende skuifelgang hoort ook daarby. Die geimproviseerde slotnommer word samegeflans uit raapsels herinnering, klankflarde, 'n kruppel kadans, maar die uitkoms is suiwer, vroeer of later beland iedereen in die vereffening, eendag ook jy. Al weet jou meedobberende kop beswaarlik nog wat sy knik wil bevestig, jou voete betwis nie die pad. Pad- en reismetafore is duidelike, algemene gerontologiese by

Eybers. Die stelling waarmee die gedig ingelei

reeds

dat

uitbring. van

die pad die reisiger by die bepaalde

kodes

word,

be lowe

bestemming

sal

"Ontmaskering" en "misverstand is aanduidings dat

hierdie pad afgewyk sou wou word. Daar is dus

nie

daar

probleme

met die pad nie, wel met die "wandelaar". Ironies is dit die misverstand

wat by die leser mag bestaan dat die

onnodig die

wandelaar-spreker

besig is om te sloer. Dis egter nie die geval nie,

maar

aftakeling wat die gang bemoeilik. Die uitdrukking "dis

die

pad wat elkeen moet loop", word in sy universele betekenis aangewend want "vroeer of later beland// iedereen in die vereffening". Indien word Die sy

die leser sou wou glo dit het nie op hom betrekking

nie,

hy direk aangespreek met: "ook jy". gerontologiese aftakelingsproses of -pad lei "fouteloos" bestemming, die dood. Hierdie slopingsproses

word,

afgesien

van die direkte gerontologiese kodes soos: "ontluisterende felgang", affikse

skui-

"kruppel", "meedobberende kop" verder bevestig met wat sander of afloop of einde sinjaleer,

ontmaskering,

misverstand,

node lose,

ontsaglike wat die omvang hiervan moet

212

ln

ontluisterende versterk.

na

die

fouteloos, teenoor

Veral

die laaste deel van die pad lS 'n moeisame tog,

"maar

die

uitkoms is suiwer". Die

jukstaponering van kop en voete in die

slotreel

die

feit dat daar nog teengestribbel word, al is

beklemtoon

dit

nodeloos,

maar die voete (liggaam) beweeg onverstoord op die pad van

afta-

keling wat die reisiger na die eindbestemming voer. Die pad word in "Samevatting"

(1993:54) 1 onomwonde as "die

gestippelde weg van die wieg na die graf"

"sewe-

beskryf wat in

mylslaarse" afgele moet word. Dit

blyk uit die studie van verskeie digters

poesie

se

gerontologiese

dat die moeder 'n belangrike plek in die herinnerings

en

terugskou ings speel. Ook Eybers erken hierdie verskynsel. In

(1995) gevoer is, erken Eybers dat sy om

'n gedig oor haar moeder,

wat 'n die der,

De

Kat

haar plig gevoel

het

die reeds vermelde onderhoud wat deur Ena Jansen Vlr dit

'n buitengewoon

intelligente

vrou

groot rol in haar lewe gespeel het, te skryf . Duidelik is

besef dat sy die enigste een is wat nog hulde aan haar

moe-

kan bring. Sy doen dit want 'n

mens

'n merkwaardige vrou,

se voortbestaan is uitgelewer aan VOORTBESTAAN

die mense wat jou liefhet:

( 6 0 0)

Jou lewe as't ware in die hande van die wat jy liefhet soms ook s6nder dat hulle daarop let, is gevaarlik beveilig, vir volwassenheid onvatbaar, word oud met 'n onuitgestorwe natuurdrif tot eie behoud. Soos Van Heerden

(3.12),

weet Eybers dit is slegs die mense wat

die heel naaste aan jou lewe wat jou werklik ken.

Daarom ' is sy

--------------------

1. Daar is'n gedig met dieselfde titel in Rymdwang (23).

213

dit aan haar moeder verskuldig om solank as wat sy as digter en dogter nog kan,

reg te laat geskied aan die moeder se merkwaar-

digheid en haar onsterf l ikheid te bied, maar daardeur verkry ook die digter-dogter onsterflikheid. WAT VAN MY MOEDER? Haar oorgrootvader, die jong offisier in Napoleon se lyfwag, het Sainte-Helene na die dood van sy keiser verruil vir le Cap en daar 'n welvarende wynboer geword, die taal aangeleer, 'n geslag voortgebring gedrenk in die Victoriaanse kultuur wat geleidelik elke terrein binnedring. Sy jaarhonderd het pas in argiewe verdwyn toe 'n jeugdige Magister Artium, benoem deur die ondernemende president Steyn tot hoof van 'n Vrystaatse meisieskool, haar noordooswaarts begeef. Straks, in Bloemfontein, ontmoet sy 'n wordende teoloog van argvrye, wereldvreemde allure wat haar later 'n kraaknuwe rigting instuur. Af g edwaal van haar Kaapse gevestigde stand ra a k sy dan ook onherroeplik beland tussen Wes-Transvaalse mielies en sand naas 'n kerkregkundige predikant. Die gedig verloop soos 'n biografie, meer nog, soos 'n geslagsregister

waarin die spreker ook deel van die ketting van 'n

merk-

waardige familie vorm. In die trant van die geskiedskrywing slegs

die

manlike voorsate vermeld. Dit begin dan ook

word

met

oorgrootvader en eindig met die eggenoot van die besondere Daarby groot aan

word

die beroepe en suksesse van hierdie manne

name in die geskiedenis verbind, hulle

waardeur

verleen word. Die oorgrootvader het nie

die vrou.

met

di e

onsterflikheid net

na

die

verbintenis met Napoleon 'n "welvarende wynboer" geword nie, maar ook

'n "geslag voortgebring" "wat geleidelik elke

terrein

bin-

nedring". Aan die begin van hierdie eeu was 'n vrou met 'n Magister iets

raars, vandaar die indirekte metonimiese verwysing 214

Artium na

die

spreker se

moeder~

deur

Vrystaatse president self genader is om hoof

die

meisieskool

te

"onherroeplik "afgedwaal

Sy het verder die onderskeiding behaal dat van

word. Die uiteinde van haar huwelik was

haar Kaapse gevestigde stand" in

'n

die

dat

beland// tussen Wes-Transvaalse mielies en

van

sy

sy

sand",

"kraaknuwe

rigting". Alhoewel die moeder sentraal in die gedig staan, word sy deur die mans

in haar lewe gedefinieer. Die gedig begin met:

grootvader"

"Haar

ocr-

en eindig met: "naas 'n ... predikant"- vandaar

die

retoriese titel. Daarom is dit die dogter se plig om hierdie saak in perspektief te stel, soos daar hopelik in die toekoms ook deur haar kinders 'n verbintenis erken sal word. "Nalatenskap" want

(1994:8) meet saam met bostaande gedig gelees word,

uiteindelik is dit die nageslag wat vir die

voortleef

van

die ouers verantwoordelik is. Aanvanklik is daar die wegbeweeg van die ouers: Van my bloedgenote verwag ek dat hulle gou op gesag van oorvloedige lewenskrag uit my kielwater sal ontsnap, welgemoed aan my spoorloosheid wen om later, wie weet, nietemin ens duister verbintenis te erken. 'n Nageslag is die voortsetting van die selfi die versekering dat 'n mens met die sterf tog in 'n sekere sin immortaliteit verwerf. Kinders lei, se:

verlaat die nes,

"die kielwater" om hulle eie lewens

daarom kan die spreker in "Vollemaan cor

te

Amsterdam"

(4 98)

"Eenmaal was ek 'n moeder", maar nou is hulle ocr die

aarde

versprei:

in

Johannesburg, Windhoek, Noord-Italie

en

aan

"sipres-verskanste see". Nou is hulle almal selfversorgend, 215

die maar

tog

is sy nog besorg oor hulle. Kinders en die sekwensie van

voortgesette

nageslag

is dus ook by

Eybers

'n

'n

gerontologiese

kode en maak deel uit van die onsterflikheidskode. Soos

wat die lewensruimte krimp

daar

'n

en verinnerliking

groter verkenning van die

toeneem,

is

verlede

en

Suid-Afrikaanse

ruimte. In "Sug" word bestek opgeneem van wat Suid-Afrika en haar verlede

beteken,

(1993:43) landskap

In

ook

"Rekenskap"

"1 Desember"

skielik

hoeveldse

(1994:15 )

(1993:10) word

die

in Nederland beleef: "Dan

en

erken

die spreker na haar

"Wensrym"

Suid-Afrikaanse

hemelse

Julienag." ln 'n verrassende belydenis

(1993:44)

kene"

so

manna:

in

dertig

'n

"Uitgewejaar

lange

as by Van Heerden (3.12), waar die herinnering die

onge-

verblyf in Nederland: Wat ook al in my binneste agterbly, Suid-Afrika jy hoort feilloos daarby. en sluit die gedig met hierdie belofte: Terwyl jy verdwyn, Suid-Afrika, hoed ek die heilige skyn en kom jou nooit ofte nimmer te na. Anders

skonde jeugverlede terugroep, betrek Eybers se ook

nog

die agtergelate vaderland. In albei

herinneringskodes

beslag

herinneringskodes gevalle

gee aan die lewe wat verby is

as't ware bevestig. 4.5.2 POeTIKALE VERANTWOORDING Loop jy oor van tekort stik jy reeds in wat skort moet jy toekyk hoe taal verstrak en verskraal laat niks jou vertraag maar laat skaarste jou skraag om vir opperversuim 'n leegte in te ruim. E.Eybers (19 9 4:23 )

216

moet

die

en

dit

Die poesie word iets waarmee daar sin aan die "laaste ontluisterende

skuifelgang" gegee kan word ("Die pad", 1993:13) en

daarom

word hierdie rekenskap gerontologiese kode. A.P.

Grove (1994:10) meen dat die poesie 'n metode word

waarmee

die ouderdom en dood besweer kan word en waarmee daar sin daaruit verwek kan word: Gedig-maak het 1 n helende, terapeutiese beskuttende werking. Telkens kom die digteres, soms byna spreukagtig hierop terug. Die moontlikheid om jou "ritmies te weer, te bewapen met klank" (Tot besluit) is daar sprake van die "verregaande gewroet" om die juiste woord, 1 n worsteling met die taal en vorm wat volgehou moet word omdat dit die enigste moontlikheid is "om tot akkoord" met die tekortkominge te geraak en nie weerlaos teen die aanslae te staan te kom nie.

Die digtersamp kom onder die loep en die lewenstaak word herwaardeer en na waarde probeer skat, perspektief is nodig.

Kannemeyer

(1994:18) stel dit soos volg: Die pynlike aanwesigheid van die ouderdom lei egter tot 1 n intense bewussyn van die digterlike taak. Die "verregaande gewroet om die juiste woord" wat 1 n lewe lank duur, is uiteindelik 1 n paging "om tot 1 n akkoord met tekortkominge te geraak" ("Tot besluit"), 1 n variasie op die vroeire opvatting dat "skoonheid gebore word uit gemis".

Nieteenstaande die ouderdom "dikteer" die poesie sodat die

spre-

ker later geen keuse het as om te dig nie: "kies mettertyd om die keuse te laat vaar"

(Rymdwang", 523) ".

Taalvindingrykheid

ten opsigte van oorspronklike en raak

spraak,

stilering,

rymbenutting

trasterende geronto l ogiese tiperende

ironie,

wat dikwels saamval en

kodes, vaardig

met

nuutskeppings

word

benut, om die nuwe

oorspronklikheid vas te gryp.

Humor

die

verskaf

kon-

literer-

ervaring

die antipode teen die treurigheid van die oumensbestaan. 217

beeld-

met

dikwels

Die

middelpunt van die poesie is die ele individuele bestaan

se

betekenis. WOORDELOOS ( 4 7 8) Terwyl die waarheid klaarder skyn sal die getye ons nerfkaal stroop, afsigtelikheid kom reeds in sig. Al wat ek vra al wat ek hoop is om, wanneer my brein te voos word om met woordvernuf die pyn en dorheid 6m te dig, dit te verdra hoe ook al, woordeloos Soos

die

(getye)

waarheid van aftakeling wat met die

verloop

van

tyd

"ons nerfkaal stroop" is daar die grater vrees

dat

dit

die spreker "woordeloos" sal laat. Solank die verval,

"dorheid",

nog onder woorde gebring kan word, kan dit verdra word. Die van

hierdie

(vra) ", van

gevreesde

toestand word

deur

die

erns

herhaalde

"ek (hoop)" beklemtoon. Die progressie van die

aftakeling en stroping bereik 'n klimaks met die

"ek

waarheid slotwoord:

"woordeloos". Poesie

word die middel om die ouderdom die hoof te bied,

reken-

skap van 'n leeftyd te bied, die buite-indrukke te verinnerlik en weer te gee, vrese te besweer

en troos daaruit te put:

Heeldag na korrekte opvattings geluister soek ek troo s in die eiesinnige duister; jou boodskap oorstelp my, goedgunstige rym, ek suig dit die volgende dag uit my duim. ("Envoi" 1993:55.)

4.6

AFSKEIDS-, DOOD-

EN STERWENSKODES

Die

dood is onafwendbaar, die logiese uitvloeisel van die

Dis

of die hoe ouderdom en staat van aftakeling eintlik 'n 218

lewe. ver-

lossing

is om nie voort te moet gaan nie. Die dood

Siekte dood.

is

uitkoms .

word elke keer gesien as die moontlike voorloper van Dit is selfs asof die digteres soms verbaas is om te

die vind

dat sy nog lewe. Uit Eybers se poesie blyk die volgende dood- en sterwenskodes:

* dood is 'n konfrontasie met die eindigheid; * lewe is 'n stadige sterwe, 'n vermindering van groei;

* dood is die nulpunt waar alles verswelg word; * daar is nuuskierigheid oor verrassings wat die lewe nog voor die dood mag oplewer;

* elkeen moet uiteindelik na sy oorsprong terugkeer; * bewustheid van tydsverloop wat op die dood sal uitloop; * die verband tussen geboorte en dood;

* dood is die "winter wat sal duur" ("Sonnige voorjaar" 1993:40)

* daar is geen ewigheidsperspektief nie. Hierdie

besef vind duidelik neerslag in Eybers se latere

poesie

en wat die kritici opgemerk het in Respyt (1993) geld ook vir die bundels vanaf

al

Dryfsand(1985).

Kannemeyer het die volgende te se oor Respyt (1993): Toenemend egter handel die verse in hierdie bundel oor iemand wat aanstons moet vertrek en •n mymergesprek met die self veer. Dit wat sy met haar lewe agterlaat, het met die jare oorsigtelik geraak (1994:18).

en

ook Ernst Lindenberg spreek hom uit ten opsigte

van

hierdie

doodsbesef in Respyt (1993): By die lees van die j ongste digbundel Respyt dink • n mens aan die begenadiging, aan uitstel van eksekusie, •n tydperk van grasie, maar met die blywende bewussyn van die dood (1993:86).

219

Daniel Hugo (1993:6) huldig 'n soortgelyke standpunt: Respyt slaan sender ontwyking op die tyd van grasie wat die digteres gegun is voor sy die 11 0nskendbare 11 en onomkeerbare rang 11 (vergelyk 11 Uitkoms 11 en 11 Evolusie 11 ) van doodwees ontvang.

Die terugroep van al die verledes in Respyt staan egter voortdurend teenoor die besef van die dood.

Die openingsreels van Nuwe-

ling ("Snags", 1994:7) sluit hierby aan met:

Ja, hier is ek nog en miskien hoe£ ek nooit weg te gaan dink jy dan wanneer jy wakker skrik diep in die nag. Net in die volgende gedig, "Nalatenskap'' ook

Ernst

van Heerden (3.11)

(1994:8) besin sy,

oor die herinneringe wat

BOOS

by

die

agtergeblewenes sal voortleef na haar dood wat nie te ver ln

die

toekoms kan le nie: Wanneer ek aanstons finaal my kop op die kussing le sal die wat my rakelings ken 'n milddadiger dunk van my he dan hulle wat, uit my verwek en nougeset opgevoed slegs vermoed hoe dit voel om totaal en volkome gekoester te word: Tydens 'n onderhoud met Ena Jansen vir De Kat (1995:99)

antwoord

Eybers op 'n stelling oor die doodsaanvaarding wat in haar poesie verwoord

word.

Doodsaanvaarding is 'n kuns wat

aangeleer

moet

word: Ja, dit is geweldig moeilik, •n bewuste loslaat wat nie maklik vanself kom nie. Elke instink in j ou liggaam klou aan die lewe.

In "Aan 'n ruim sewentigjarige" kommunikasie

gemaan

(325) word die ontvanger van

dat hy reeds die

oorskry het: Uitbundige oorskryer van die perk die tien - mits baie sterk wat Moses jou nog gun 220

lewensperk

van

die

sewentig

maar hierdie persoon moet besef dat dit lei tot: Dan drink jy eindelik rus: aan elke kant die weidsheid van die onbereikte land. In

weerstand

moontlik

teen

die winterkoue vlug die

terug na haar bed in "Uitstel"

spreker

so

(381). Dis soos 'n

vinnig vei-

lige warm tuiste wat met die dood vergelyk kan word: en glip gou-gou weer in jou hol met sy subversiewe gloed. Eendag sal dit ook so stol. 'n

Mens kan jou met slagspreuke op jou deur verskans teen

onge-

wenste besoekers en smouse en jou terugtrek in afsondering, maar daar is geen wyse waarop die dood ontwyk kan word nie. Maar eendag sal jy opgetrommel word want fantasie en voorsorg skiet te kort. Waar vind jy nog 'n slagsin om jou bel te vrywaar teen die engel Asrael? ( "Voorsorg", 431) "Die

bommel-ding"

leiding

van

rondloper,

(494) sluit by hierdie afwagting aan. Na

'n koerantberig oor die

onidentifiseerbare

het "Iets die spreker se rus verstoor" wat haar

aan(ding) laat

wonder: Waar bly die bommel-ding? Ek wag tot hy hom aanmeld op 'n dag. Hierdie siening van dat dood hom ongevraag sal aanmeld, kom ook voor in die Middeleeuse siening in "Force majeure"

(495).

FORCE MAJEURE Klein teenslae en groot sloomheid - force majeure: Die afspraak by geboorte word van krag en hoe moet jy jou nou teen hom verweer wat al die jare op jou toenadering wag ...

221

Hoe onverbiddelik en stereotiep staan hy geplant, die benerige komiek, sodra jy in sy buurt kom buig hy diep en swyg die onhanteerbare paniek. Force

Majeure, met groot krag of oppergesag, is die metaforiese

beeld

wat

Woorde

soos

"af spraak" ,

"onverbiddelik", "stereotiep", "staan hy geplant",

"wag", rige

gebruik word vir die dood.

verwys na die dood sowel as die feit dat

komiek'

bene-

dit

die

krag is wat sal seevier. Hierteenoor

staan

Aftakeling

kom

uiteindelik

tot

die

mens in sy

broosheid

en

geleidelik en ongemerk in "Klein onaktiwiteit en sufheid

sterflikheid. teenslae"

( sloomheid)

lei,

geestelike sowel as liggaamlike verval. Die geboorte is delik wat

niks anders as 'n afspraak met die dood nie, nou,

in die ouderdom, van krag word.

dus

uitein-

'n

'n Mens se

wat

afspraak

doodsvonnis

word dus reeds by geboorte gevel. Hoe ironies en sinneloos is dit om jou dwarsdeur die lewe teen die dood te verweer as jy juis pad daarheen is. Ironies genoeg soek 'n mens ring die

nor~aalweg

op

toenade-

waar jy geestelike aanklank en liefde sal ervaar. Hier

wag

dood op die toenadering en die ellips versterk die feit

dat

die afspraak nog nie nagekom is nie, maar dat daar in sy

rigting

beweeg word. Die

Middeleeuse

gestalte hoflik hy word kom

siening van die dood kry in die

tweede

as dit voorgestel word as "benerige komiek"

strafe

wat

vertoon by kennismaking: "sodra jy in sy buurt kom,

diep".

Dat die mens verantwoordelik is vir

die

nie,

maar 'n afspraak wat jy, met

uiteindelik moet nakom.

222

verloop

buig

toenadering

deur die kennismaking beklemtoon. Dis nie die dood wat haal

nogal

van

jou jare

Omdat

dit

die mens is wat vir die

toenadering

verantwoordelik

moet wees, word "onverbiddelik" en "stereotiep" as eienskappe van die dood weerspreek. Aan die ander kant, word die van

universaliteit

die dood deur alle tye heen beklemtoon deur gebruik te

maak

van die Middeleeuse siening en die woordkeuse "onverbiddelik" asook

wat

die

plaas van "onhanteerbare paniek" by die ontmoeting, soos

wat

"stereotiep"

"paniek". Weer eens is dit

ironie

en

ontmoeting kenmerk. In

verwag word, as die uitstel in ag geneem word,

"swyg" die

paniek

en is verweer onnodig. Nog

'n

beskryf

gedig waarin die dood terselfdertyd in word

en vermy word, is "Die pad"

positiewe

(1993:13)

terme

waarin

die

wandelaar onderweg dikwels sloer terwyl daar bestek opgeneem word van die lewe, maar aan die einde wag die dood: maar die uitkoms is suiwer, vroeer of later beland iedereen in die vereffening, eendag ook jy. Al weet jou meedobberende kop beswaarlik nog wat sy knik wil bevestig, jou voete betwis nie die pad. In

"Aan F.D."

(589) blyk die dood die einde, en

die

opvolgende

kremasie 'n uitwissing van 'n leeftyd te wees. Deur die dood die oplossing van alle probleme en verdriet en word die

kom

geleefde

lewe opgehef: 0 die volmaakte saaklikheid van hiernamaalsvrye kremasie: verdriet word gesteriliseer, herinnering programmaties verwerk, die verlede rookloos verteer. (589) Ook

in

"Ter

nagedagtenis aan Felix Timmer"

(1993:22)

ironies dat 'n groot en bekende kunstenaar se werke wat laat

word

baie indrukwekkender is as die kis

wat

die

lS

dit

agtergeskepper

daarvan bevat. Die dood van hierdie man laat die spreker die dood

223

as definitiewe realiteit ervaar: Hoe skamel vertoon hierdie kis wat die vakman bevat, hy het skatte gelewer bestem vir 'n vorstelike kluis. As iets wat die tyd wil trotseer ontydig verdwyn hoe kan jy voortaan nog waag om jou bed te ontruim? Die afsterwe van geliefdes, vriende, tydgenote en maak

die

dood 'n naderende, onafwendbare

spreker in die gedigte

naasbestaandes

werklikheid

wat

die

as't ware die dood aan eie lyf laat voel,

maar wat bereik is, kan nie sander meer uitgewis word nie. In "In memoriam sororis" wle

(515) word die dood van die ouer

suster

se voorbeeld sy altyd moes volg, die voorloper van haar

eie

dood. Die inleidende versreel kry ironies meerduideige betekenis: Onlangs het sy geskryf tot binnekort en sander waarskuwing onbereikbaar geword. In plaas daarvan dat hulle binnekort weer van mekaar sou verneem, dra dit nou die suggestie dat die spreker die briefskrywer binnekort sal opvolg deur ook te sterf: Ek was al weer nie daar nie en moet straks, as ek haar voorbeeld volg, in die duister tas. Al

besef die spreker dat die dood vir elkeen wag, is

daar

geen

voorbeeld of geen voorskrif wat 'n mens kan volg nie. Dit bly

'n

"in die duister tas", maar is 'n uitkoms vir elkeen wat na stilte smag.

Gedurende 'n slaaplose nag veroorsaak deur

die

straatla-

waai, kom die gedig tot hierdie slot: Salig is elkeen wat na stilte snak: straks gaap, sag soos satyn en swart soos git, 'n stilte om bodemloos in weg te sak. "Oor tien jaar", (450). Die dood is al wat oorbly, die onbekende, maar definitiewe

224

erva-

ring

wat wag. Aangesien liggaamlike aftakeling die lewe

bemoei-

lik, word die dood die enigste toekoms wat ook uitkoms sal wees. NOU

( 477)

Nou in die sewende dekade verstroef bloedvate en ledemate, verkalking en slytasie gaan hulle gang. Gedagtig nou aan lank gelede (die skynbaar eindelose hede, die voorraad toekomsdrome na gelang) moet dromers hulle nou bevredig met t6e en sodoende verdedig teen 'n toekoms waarna hulle nie Die

verlang.

biologiese kodes toon aan dat die agteruitgang

vinnig

na

sewentig

verloop want: "bloedvate verstroef" en daar is

kalking

die

ver-

is

daar

van ledemate en slytasie neem toe. Hierteenoor

die verlede toe die liggaam sterk en kragtig was en die lewe in

die toekoms gele het. Aangesien die toekoms nie

meer

nog

uitge-

strek wag nie, bestaan slegs die hede. Die rymwoorde "gelede"

en

in die tweede terset eggo mekaar en juis daarom word

dit

met toekoms gekontrasteer. Dis wat oorbly. Van 'n toekoms is

nie

"hede"

meer sprake nie. Tog word hier nie na die toekoms, of dit wat oor is van die toekoms, verlang nie. Daar

word

eerder

oor die verlede

gedroom.

Deur

woordspeling

verwys "toe" na die verlede en die vooruitsigte. "Toekoms" verkry hier polivalensie aangesien

"toe" die betekenis van ontoeganklik

en

uitgesluit inhou. Terselfdertyd is dit die oorblywende

wat

ironies

genoeg, net 'n afwag van die dood is en

tyd,

daarom

daar geen toekoms wat hulle kan begeer (verlang) nie, maar

is

slegs

die nou, soos die titel aantoon. In

teenstelling

met

nou

is

225

daar

'n

hele

aantal

tydsverwysings:" (sewende) hede",

"toekoms(drome) ",

einde

van

dekade",

"lank ·gelede",

"toe", "toekoms". Die rymwoorde aan

elke terset het ook 'n betekenisvolle

mekaar

en die tydsverloop waardeur die liggaamlike

(gang)

en

die

"eindelose die

toespeling

op

agteruitgang

(gelang)

tot

'n

'n beloning

wat

'n

geestelike verwerking daarvan

negatiewe gevolgtrekking kom (verlang) . In

"Samevatting"

(1993:540) word die dood

mens onthef van die moeite om

voort te lewe.

terwyl jy jou laaste beloning verdien om van verdere inspanning af te mag sien. Daarom sal elkeen die geleentheid kry om na sy oorsprong terug te keer. TERUG (433) Elkeen keer eindelik na sy oorsprong terug. ons sien die naaste steier van die brug maar nie die water, nie die ander kant waarteen dit spoel - die onbetwiste land. Ons ken die punt van aankoms en vertrek, daarv66r, daarna smelt buite ons bestek. 'n Heimwee om weer terug te gaan groei, met vermoeienis, langsaam aan. Ons maak 'n klein verkenning elke nag, oplaas lyk niks meer wreed of onverwag. Van herkoms en bestemming weet ons dat dit God - of God weet - heet. Die gedig begin met die universaliseerder "elkeen" wat elke mens, sonder

uitsondering, insluit. Daarna word die

naamwoord

onbepaalde

voor -

met die persoonlike voornaamwoord "ons" vervang

waar-

deur

elke leser en die spreker intiem en onontkombaar

word

as

aspirantsterwendes. "Ons" word in

elke

tweede

herhaal en staan prominent in die beginposisie van die 226

ingesluit strofe

versreel.

Daar

word aangetoon dat

11

0ns sien 11

11

''Ons ken 11 en

I

0ns maak" .

die eerste twee ervarings sien ons dat ons maar baie 11

en

Sien"

11

want

gedeeltelik

ken" want ons sien slegs die steiers van

maar nie die water of die ander kant,

11

die

brug,

die onbetwiste" land

'n brug is, moet dit tog die twee oewers

waar

In

met

nie, mekaar

verbind. Ons

11

ken 11

(ervaar) die punt van aankoms en vertrek, dit

wil

geboorte en dood", maar dit wat voor die geboorte of na die is,

is

buite ons vermoe, kennis of

11

begrip:

daarv66r,

dood daarna

smelt buite ons bestek". In die slotstrofe kom saam

met

on s

11

minder opsigtelik en in inversie voor

die werkwoord nweet 11 maar selfs hierdie

klinkklaar te

11

n i e. Daar is 'n heimwee wat groei soos die

met

die

dood, deur die uitskakeling

aftakeling

van

die

en

kennisbewussyn

die

gevolg

van

die

donkerte.

Daarom verloor die spreker of mens sy gevoel

dat

die

wreed

is.

en die uitsigloosheid as

ge-

gedurende

dood

slaap

deur

onwillig

die ouderdom toeneem. Slaap en die nag is reeds 'n klein making

nie

nie. Die vierde koeplet sluit by die eerste aan

beklemtoon dat hierdie terugkeer nie heeltemal

skied

is

weet

Reeds die titel toon

dat

hier

van

'n

reis,

terug(reis) of terug(tog ) sprake is. Woorde uit die gedig wat die titel

as metafoor ondersteun, is: "oorsprong",

wiste

land",

"verkenning 11 Die

,

11

11

aankoms en vertrek 11

,

"bestek 11

,

11

11

brug",

terug

te

"onbetgaan",

herkoms en bestemming".

dood bly iets waaroor elkeen maar net kan bly gis.

Wat

die

dood as belemmering betref, weet ons dat dit God heet, of God sal weet wat dit heet, maar geen mens weet verseker nie.

227

In Eybers se vroee digwerk het sy dikwels die koepletvorm gebruik ten opsigte van die man-vrou-verhouding. Die koeplette in hierdie gedig, asook die paarrym, verleen 'n hegtheid wat transponeer dat ons en die dood as paar saam hoort. as metafoor vir die dood, sluit aan by die

Brug,

waarin die lewe met 'n pad of 'n reis vergelyk

(2.2.2.2.5)

en

die

twiste

lewensmetafore

brug die noodsaaklike en enigste oorgang na

die

word "onbe-

land" is. Hierdeur verkry die dood die betekenis van

bestemming waarheen nie net gereis word nie, maar

"terug"-gekeer

Brug sluit ook aan by die Styx, die rivier in die

word.

Griekse

mitologie waaroor Charon die gestorwenes na die ander oewer Met die rasionalisering

roei. verloor maar

dit

die

en universalisering van die

sy verskrikking. Die dood is nie 'n

weggaan

'n terugkeer na die oergrond. Hieruit, sowel as

reeds

moes dood nie, ge-

noemde gedigte blyk dit dat daar geen ewigheidsverwagting na die dood by Eybers is nie. Die

mens

bekommer hom oor die dood en is magteloos

om

dit

te

ontwyk, of die laaste selfversorging. te behartig. Net soos elkeen magteloos

oorgelewer is aan die dood, is hy ook

uitgelewer

aan

diegene wat hom daarna moet versorg. VERSORGINGSTAAT (1993:9) Jy word by elke loswring uit die skemer vlot opgevang, weerloos en moedernaak, hoewel jy self geen afspraak hoef te maak met vroedvrou en begrafnisondernemer: basisberoepe waarvan trouens die een terughoudender dan die ander word bejeen deur omstanders wyl jy as hoofpersoon geen kennis of erkentlikheid vertoon. 'n

Versorgingstaat, veral soos die geval in Nederland,

228

dui

aan

dat

die

mens, van die wieg tot die graf, vanwee

voorsiening

goeie

versorg word. Niemand hoef hom dus oor die

sosiale lewe

of

die dood te bekommer nie. In gerontologiese verband beteken "versorgingstaat" die hulpelose toestand waarin die mens verkeer wanneer hy ander

afhanklik

behoeftes

waarin

is.

in alle opsigte

Self kan die mens niks bydra

voorsien moet word nie.

tot

Hierdeur

van

sy

eie

verkry

die

titel meerduidige en ironiese betekenis. Die aanvangswoord "Jy" spreek die leser onmiddellik en direk aan, maar

verkry daarby universele betekenis as onbepaalde

woord. "elke"

voornaam-

(versreel 1) verwys na sowel geboorte as dood; twee

ervarings wat onlosmaaklik deel is van elke mens. Maar die passiwiteit

en

hulpelooshied

van elkeen in

hierdie

situasie

word

onderskryf deur die gebruik van die lydende vorm in die handeling waarin jy eintlik onbetrokke is: "Jy word ( ... ) vlot opgevang". Die

onbetrokkenheid van die geborene en sterwende word

met

woorde

soos: "jy self geen afspraak hoef

te

benadruk

maak",

"geen

kennis of erkentlikheid vertoon". Die sosiale bestel dikteer

die

optrede

die

en

hulpeloosheid

versorging, maar dit beklemtoon

terselfdertyd

van die mens in hierdie twee belangrikste

gebeure

in sy lewe. Hier is drie rolspelers 1n hierdie lewensdrama:

*

"Jy as hoofpersoon" is eintlik onbetrokke;

*

"oms t anders" vir wie dit 'n belangrike gebeure is wat hulle tweedehands deur waarneming ervaar en

*

"vroedvrou

en begrafnisondernemer"

wat

die

noodsaaklike

versorgingsdiens verrig, en ironies genoeg nie die erkenning 229

geniet wat hulle toekom nie. Die dood, net soos geboorte, is 'n saak waarin geen mens 'n keuse het

nie, waarin jy geen ervaring het of benodig nie. Daarom

dit

'n

"skemer"

gebied. Dat hierdie twee

gebeure

nie

bly

sonder

teenstand plaasvind nie, blyk uit "loswring (my kursivering) . Die

afspraak"

mens is "weerloos", "moedernaak", "hoef geen

maak

vir die "verlossingstaat" nie en is as "hoofspeler" in

drama

sonder

genoeg

om "kennis" of erkentlikheid" te

benodig

die

Ironies

betoon.

die mens geen vaardigheid vir die

te

twee

belang-

rikste gebeure in sy lewe nie. Die

feit dat 'n mens hulpeloos is in hierdie situasie

word

ook

deur die volgende gedig ondersteun, net hierin neem dit skrikwekkende

afmetings aan. Verder ondersteun dit die pragmatiese

ning by Eybers van die dood en die optrede wat daar vereis

sieword.

Sy skram nie weg nie maar benader die situasie realisties. TEEN DIE ONGEMAK

( 561)

Teen die ongemak is uiteindelik geen verweer: jy word geknip, verwring en aangepas tot die hele omhulsel sluit sonder voeg of las. 'n Sekere dag waarop jy geduldig moet wag onthul wat die swygsame skikgodinne prakseer, dan is dit so ver dat 'n losgelate veer die nodige doen, 'n gedienstige stelarm wek die finale sinjaal , jy is nou jou voltooide self, bereid, inderdaad genoodsaak om te vertrek. Anders

as

verweer versorg. lewe

verwag,

het

nie,

is dit nie die dood waarteen maar die lewendes wat jou na

'n

mens

geen

die

dood

moet

Dit is ironies dat die mens wanneer hy klaar

is, hy juis nie meer versorging, opknapping en

benodig

met

die

verfraaiing

nie, aan die (on)gewone versorging uitgelewer word.

Die

titel skep d~e verwagting dat die ongemak van die sterfproses ter sprake is, ~aar dan is dit die voorbereiding om in 'n kis te

230

kan

pas. Die mens se magteloosheid en uitlewering aan die dood, die

versorging

en

tot

met

die

sowel

afhandeling

van

begrafnis of kremasie blyk uit "'n Sekere dag waarop jy

as die

geduldig

moet wag", die "skikgodinne wat prakseer". Nie net is die mens na sy dood oorgelewer aan ander nie, maar ook aan die meganiek;

'n losgelate veer, die stelarm

wat die sinjaal

beheer. Die

"finale sinjaal",

'n bekende doodsmetafoor verwys

hier

die kremasie of begrafnis en verleen toestemming dat die

na

liggaam

mag en moet vertrek. Die slotwoord "vertrek" bevestig die

afhan-

deling van hierdie lewe. Eers wanneer al die formaliteite afgehandel is, kan die mens

nou

sy bestemming bereik, sy voltooide self wees: jy is nou jou voltooide self, bereid, inderdaad genoodsaak om te vertrek. Die

mens gereed gemaak teen die ongemak van die dood terwyl

voltooide self saam met die doodsmoment val en niks verder

die eint-

lik meer b enodig word nie. Die dood en sterwenskodes in Eybers se gedigte

word ondersteun deur 'n groot aantal tyd-

en

reismeta-

fore.

4.7 RUIMTEKODES

Die

tipiese ingeperkte gerontologiese ruimte manifesteer sig

Eybers se gedigte. Dit word 'n uitkyk vanaf die rustige,

in

geborge

en geisoleerde binneruimte na die buiteruimte waar dit moeilik en gevaarlik

raak

om

jou te handhaaf

231

te

midde

die

"ekstatiese

j olyt, " en ui tbundigheid om te deurkruis"

wat vergelyk word m·et "kartetsestortbui

( "Feesgangers", 1993:3 7)

Die gerontologiese ruimtekodes hou verband met die gerontologiessosiale

kodes.

Die

natuur is metafoor

en

Eybers. Deur middel van die assosiasie met byvoorbeeld die daagse Nederlandse voel, die merel (swart lyster / Turdus seisoene (veral winter) en die nag

die

mens se eindigheid en weerloosheid aangetoon soos in

Vanuit word

(1993:50)

"Boom"

die

word die bewustheid

van

"Roem"

(1993 :40).

haar raam, of te wel venster, word die die "Weerkaatsing"

alle-

Merula),

die

(1993:) en "Sonnige voorjaar"

vir

in~pirasiebron

omgewing

(569) in fyn besonderhede op die straathoek wat

sy

betrag,

vasgepen, blare

of

afskud:

"oortuig dat hy voor April// weer stralend word uitgedos".

In 'n

resensie vir die program Skrywers en boeke (01 09 1977) merk T.T. Cloete

op dat daar 'n groat bewustheid van haar huis,

skuilplek

word,

in Eybers se poesie is en dat daar

wat 'n

bewuste

wegkeer van die buitewereld is. Die gedigte word 'n reis van na

tafel, stoel en ruit, dus die tipiese

verkleinde ·

haar

bed

gerontolo-

giese ruimte. Seisoensveranderinge

en natuurverskynsels soos die son, maan

en

voelgekwetter dring hulle as't ware ongevraag op aan die digteres en dring haar domein binne. In Rymdwang (1987) verloop 'n jaar,te oordeel sings

aan in

die chronologiese verloop die

gedigtitels:

(12), "November" (32),

"Winters"

"Eerste (33),

van

die

sneeu" "Februarie"

seisoensverwy(10), (35)

natuurbeelding is dit die winter(s) met sy metaforiese

"April" In

die

doodseggo

wat oorheers. Dis opvallend dat die seisoensverwysings ln hierdie bundel die somer slegs impliseer, maar dat daar oorweging geskenk 232

word die

aan die winter asof dit die heel jaar lank duur. Winter tydperk van ontluistering, duisternis en

dood

(

11

is

November 11

,

32) :

Die borne is hul heerlikheid weer kwyt, alles loop oor na die verlede tyd. Die

11

titel

winter

Sonnige

voorjaar 11

(wat) sal duur 11 en in

11

slotsom

(1993:41) se Laagland 11

(1993:45) word

is: die

van die son ten opsigte van elke seisoen gepersonifieer en taforiseer,

maar weer eens is dit die winter wat

die

11

die rol

geme-

slotwoord

het. Die son is: voorjaar 'n veerligte minnaar somer 'n loodswaar t iran najaar 'n tweegatjakkals winter 'n begeerde afwesige. Daarom dat alles in die lente oopgeskuif word: dat die son na willekeur sy oorskot stort in die steriele kiertjies van jou huis. Dis

egter alles tevergeefs, want in nog 'n lentegedig,

11

Sonnige

voorjaar 11 (1993:40), word die nuwe lewe wat nou uitspruit en nuwe hoop bring, iets tydeliks. SONNIGE VOORJAAR Kristallesprinkeling uit prilgroen loof: die merels is dit wat blymoedig betoog teen later gure noodsaak om te swyg. 'n Keel vol klinkklare weerbaarheid waarborg 'n kosbare porsie tyd, 'n afgeronde brok respyt. Statute van voortplantingspligte vuur hulle aan om uitvoerig uur na uur die winter na sy moer te stuur: die winter wat sal wyk die winter wat sal duur ... Deur

middel

van jukstaponering word

233

die

kortstondige

sonnige

lente en n uwe groei teenoor die durende winter en dood gestel: sonnige voorjaar

winter

kristallesprinkeling

winter wat sal wyk winter wat sal duur

prilgroen jeug

gure noodsaak om te swyg

blymoedig betoog

weerloosheid teen die winter

weerbaarheid (kosbare) porsie tyd voortplantingspligte

afgeronde brok respyt die winter na sy moer stuur die winter wat sal duur

uur na uur

Die onmag teen die winter word verskerp deur die positiewe valle lewe

gedigtitel

en die driedubbele beklemtoning van

die

nuwe

"loaf",

in die eerste versreel, naamlik "pril", "groen" en

asook

hoop-

die merels se blymoedige betoog. Dit is juis "betoog"

die eerste wanklank inhou. Dit word versterk deur "gure

wat

nood~aak

om te swyg". Gerugsteun

deur

die allitererende k-klanke

strafe

op

spreek

te word met "weerbaarheid", waardeur

word.

begin

die

net so 'n positiewe, vrolike noot, om net

"Porsie"

gevaar

ook

weer-

geimpliseer

bevestig die beperking van die tyd wat

Daarteenoor is die respyt wat verleen word as

tweede

oor

grasietyd,

onver-

biddelik vasgepen met "afgeronde" en "brok". In 'n paging om die ting,

tydsbeperking te ontkom, word daar vurig aan die en behoud van 'n nageslag gewerk om die dood op

is.

aan

voortplandie

lang

"die winter wat sal duur" met "uur na uur" te probeer

pyp-

duur te probeer fnuik. Deur

kan, is nutteloos. Deur die rangskikking van die gegewens en verstegniese

middels

oorrompel die winter die lente.

234

Dit

die word

finaal

bevestig

suggereer

die ellips waarmee di~

gedig

afsluit

en

nie.

Die

strofe

kom

dat daar geen einde aan die winter sal wees

rymstruktuur paarrym woord

met

onderskryf hierdie futiliteit. In elke

voor of

waardeur daar saamgespan word teen die

nuwe

-klank in die laaste versreel van elke strofe

rym-

om

die

winter en dood te besweer. Vergelyk loof (wat hier 'n meerduidige betekenis

het,

naamlik blare en prys) en betoog

weerbaarheid/(porsie)

die

teenoor

swyg;

maar

tyd en respyt; vuur/uur/stuur en wyk

geisoleerde laaste versreel se rymwoord sluit

nou

negerend

aan by die voorlaaste strofe. Die paarrym word dus in elke strofe geopponeer en daarmee word die nuwe opwelling van lewe en

voort-

durende hernuwing en voortplanting gekanselleer. In

"Gaan

jou gang"

(1993 :49)

probeer die winter om

"vog uit my liggaam te wring". Hierdie onherbergsame

die

lewe:

buiteruimte

is in teenstelling met die binneruimte waar die digteres teen die winterweer skuil en waar 'n soort voortbestaan moontlik is: Vyandelike bitter oostewind, sodra ek my veilig agter glas bevind vergeef ek jou. Winter

as

metafoor

en gerontologiese kode word

dus

deur

Van

Heerden (3.5) en Eybers albei benut as die seisoen (ouderdom) wat gekom

het om te bly. By albei veroorsaak dit dorheid

en

gebrek

aan vog. Dis opmerklik dat daar in Respyt (1993)

'n groter verkenning van

die Suid-Afrikaanse verlede en ruimte is, byvoorbeeld ber''

"1

Desem-

(10) waarin die Nederlandse winterlandskap met "'n hoeveldse

Julienag" vergelyk word. In Nuweling (1994) is daar geen ruimtebeelding

meer nie en A.P. Grove (1994:10) toon dit

resensie van die bundel aan:

235

natuurin

sy

natuur speel haas geen rol meer nie en slegs by uitsondering word die aandag na buite gerig, soos byvoorbeeld in 1 n aarselende onderhoud met 1 n j oernalis of die huldigingsvers wat die digteres aan haar moeder wy.

Lucas

Malan (1989:112) meen dat die ruimte ironiserend

ten

op-

sigte van die mens aangewend word: In "Trip" en "Hemi-facialis spasme" word die nuanserede krag van die ironie eweneens ingespan om die menslike onbeholpenheid teenoor die natuur se streke draagliker voor te stel - "die bejaarde mevrou" wat struikel en die ontmaskerde "ek" wie se gesig deur spasma vertrek word, kan ook wel as "kermisattraksie" benut word".

Gedigtitels verraai dat die nag 'n bekende ruimte vir Eybers "Maan" (55 4 ) ,

byvoorbeeld Amsterdam"

(4

98)

"Lamp en maan"

"Ek ken die nag"

"Somersonstilstand" (1994:12), word

die

( 54 3 )

"Vollemaan

(1993 :19), "Snags"

"Die lang nag"

ontgin. "Aanwins"

oor

(1994: 7)

(1994:18)

nag verken weens slaaploosheid nie, maar

doodsmetafoor

is,

Nie

1

net

meermale

as

(549) toon dat die nag se

voor-

deel daarin gelee is dat dit die pyn tydelik opskort, maar

ander

kere is dit juis die pyn wat slaaploosheid tot gevolg het. Winter is die tyd van langer nagte en donkerte: Die aanswelnag word gaandeweg voortvarender tussen jou en die nag wat op elke skommeling wag. ("November", 1987:32) Deur

die

aanwending

van die beeldspraak in "Ek

ken

die

(1993:19) word die suggestie gelaat dat die nag vyandig,

nag"

gevaar-

lik is en ondersoek moet word om weerbaar te wees: Ek ken met oe het ek sy ryk

die nag se binnekant, gesper, met hand en tand sy omtrekke betas van hoek tot kant gemeet.

Winter en donkerte kry die oorhand oor die lewe en die lig / dag en die

ontluistering

en

duisternis is 'n

verganklikheid en dood. 236

simboliese

ruimte

vir

Soos

reeds hierbo aangetoon, in die afdeling oor

sterwenskodes,

was dit die nag wat die doodsangs getem het en word slaap lyk

verge-

met die stilte wat met die dood ervaar sal word. Dikwels

lS

daar ook 'n soort verwondering by die wakker word en 'n besef van die

voortlewe.

"Snags"

(1994:7) die openingsgedig

in

Nuweling

spreek ook hierdie verwondering uit:

(1994)

Ja, hier is ek nog en miskien hoef ek nooit weg te gaan dink jy dan wanneer jy wakker skrik diep in die nag. Die gerontologiese ruimte bied die geleentheid tot ontginning van die innerlike, herontdekking van die self en voorbereiding op die dood en sluit dus aan by die onttrekking aan die samelewing aangetoon in "Uitsig op die kade"

soos

(1993 :31)

UITSIG OP DIE KADE Nouliks vertolkbaar wat hulle my vertel, spreeus, eksters, meeue, eende, kraaie, al die ywerige dagloners van die wal, die reier so afgetrokke opgestel. Ek mis myself steeds minder. Ek bedoel: as steeds meer buitedinge my gaan boei dan sintels van inwendige gevoel tintel dit of ek selfafstotend groei. Vermindering neem waarneembaar toe. Ek hoop om te voldoen aan omgekeerde bloei en leeg genoeg te loop om vol te loop met wat vanuit hierbuite binnevloei. Ruimtelik bied hierdie gedig 'n blik van binne na buite die

spreker se onmag om die buitewereld of die boodskap

waardeur vanuit

die buitewereld te vertolk, erken word. Die isolasie van die "ek" (binne) van

teenoor "hulle"

(buite) word versterk met

kontrastering

die reier wat "afgetrokke opgestel is "teenoor die

dagloners"

wat

verinnerliking

"vertel". plaas

In reaksie op

die

buiteruimte

by die spreker wat rekenskap gee

boodskap. Daar bestaan die gevaar dat die buitedinge

237

"ywerige

van

vind die

belangriker

kan

word

as inwendige gevoel wat vergelyk word

met

die

gloed

(tintel) van half uitgebrande steenkool (sintels). Hierdie

beeld

dra die suggestie dat die vuur amper uitgebrand is, amper dood en is

daarom

groei

die

wat

"selfafstotend".

plaasvind

versterk

loop"

"omgekeerde bloei" en "leeg . .

"Vermindering", hierdie

implikasie. Dit is egter noodsaaklik dat die afname

sal

geskied

om gereed te wees vir wat in die toekoms wag. Uitsig

op

die kaai hou verder die suggestie in van reisvaardig te wees. Die

paradoksale

kontrasterings

vir die spreker vertolkbaar is,

beklemtoon

hoe

moeilik

dinge

byvoorbeeld:

mis myself minder tintel (gloei) teenoor selfafstotend groei vermindering neem waarneembaar toe omgekeerde bloei leeg genoeg loop om vol te loop hierbuite binnevloei Die

rymwoorde en alliterasie in die tweede en derde

die

progressie

in die gedig. So sal boei

strofe

stu

wees

vir

voorwaarde

groei, bloei en die volloop deur wat van buite af binnevloei.

Die redding is dus daarin gelee

om self leeg te loop sodat

volgeloop kan word van buite. Hier is word

en

spreker. kleinde wat

bevestig Die

1

n proses wat voltrek

die interaksie tussen

natuur

en

ruimtekodes is kenmerkend gerontologies:

wereld, binneruimte teenoor vyandige

wat

moet

besinnende die

buiteruimte,

buite voortgaan, winter wat oorheers en mens

daar

ver lewe

toeskouer

word van die lewe.

4.8 VOORLOPIGE SAMEVATTING

Die

kwantitatiewe toename in die ouderdomsgedigte in

laaste

bundels toon dat die digteres ook hierdie

Eybers

se

lewensfase

en

die ervaring hiervan onder woorde bring. Hierdie gedigte word nle

238

net

'n

verslag

van die lewe van 'n bejaarde

daaraan verbonde nie, maar die digkuns is die

en

die

probleme

die enigste manier

veroudering en aftakeling te bekamp en perspektief

te

om ver-

kry. Drome en herinneringe van vroeer bewys hulle blywende later

en vind 'n paslike onderkome in die sterf wat

geaardheid uiteindelik

'n voltooide self sal genoodsaak om te vertrek. Hierdie "vertrek" is

eintlik 'n terugkeer na die oorspronklike toestand.

sluiting

by

Eybers se uitgesproke agnostiese

siening

In

aan-

lS

daar

geensins sprake van 'n ewigheidsperspektief nie. Die dood is

die

einde, die oplossing van probleme. Reeds

in

die bundeltitels word die verwagting

einde

van

die

lewe, ouderdom en dood ter

geskep

sprake

is.

dat

die

Hierdie

vermoede word bevestig met gedigtitels wat meer pertinent na

die

ouderdom, aftakeling, siekte en dood verwys. Die gedagte dat die ouderdom vernederend is, word weerle, ook in "Vir Karel, i.p.v.

'n brief"

(542), want:

op watter leeftyd vind mens louter opheffing? 'n Blote kind moet hom soms snikkend teen vernedering weer: langsaam ervaar hy elke kwaad bring raad. Nogtans

is dit moeilik om die weinige voordele

van

veroudering

gunstig op te weeg teenoor die nadele wat die toestand meebring. Anders Heerden

as

die

poesie oor aftakeling en dood soos

by

en S.J. Pretorius voorkom, is daar 'n geriatriese

ment by Eybers aanwesig en kan met oor

dit

siekte

en ouderdom

Van ele -

Opperman en Cloete se gedigte

vergelyk word. Siektes

soos

beroerte,

hartstoornisse en 'n knie wat dikwels onder haar padgee en slaaploosheid kom aan die orde en word verwerk. 239

in

beelding

belemmering raam

beperking word geaksentualiseer deur

en

Inperking

word

die dag-tot-dag-bestaan van 'n ouer van die

die bejaardheid terdee ervaar. buitewereld betrag en

die

die mens

Van

milieuwat

die

agter

die

wisselende

seisoene

waargeneem. Winter oorheers die landskap en word metafoor vir die ouderdom en aftakeling. Daarom is dit so moeilik vir die lente en somer

om d i e winter te oorrompel. Die nag as bekende vanwee

slaaplooshe i d figureer prominent en word dikwels ook as vir die dood gebruik.

die

metafoor

Die ruimte vereng nie net tot die

woning

nie, maar word selfs nog meer ingeperk tot die "bed". Die

vrees vir die moontl i kheid

om te val is verantwoordelik

die gebrek aan mobiliteit en bevorder die inperking . Ironie

word dikwels gebruik om afstand te neem van die

ouderdom

en om dit vanuit 'n ander perspektief te beskou sodat 'n greep op die werklikheid verkry kan word. Eybers bring

betrag die ouderdom met selfironie en

wysheid.

die besinking van alles wat verlore gegaan het

Ouderdom tot

teen-

woordigheid en besit - onsigbaar en onaantasbaar. Gerontologiese metafore wat verband hou met die tyd wat seisoene uitloop

waarin

winter die seisoen van die ouderdom

van die lewensvog

en

verloop, word,

die

pad, as versinnebeelding van

die

lewe word benut.

240

vlr

HOOFSTUK 5 Die lewe is nie vir amateurs en die ouderdom nie vir papbroeke nie. Anoniem

5. GERONTOLOGIESE KODES IN DIE POeSIE VAN S.J. PRETORIUS

In hierdie hoofstuk word die gedigte van Pretorius ontleed om vas te

stel

in watter mate dit aan die

gerontologiese

kodes

soos

uiteengesit in hoofstuk twee voldoen en hoe die kodebenutting met Van

Heerden en Eybers se verwoording van die ouderdom

ooreenkom

en in watter mate dit verskil.

5.1 INLEIDEND

S.J. Pretorius is op 7 Januarie 1917 op Postmasburg gebore en

op

agt en sewentig jarige ouderdom op 31 Maart 19951 in Johannesburg oorlede. Van hom het 11 digbundels verskyn waarvan Vonke (1943)sy debuutwerk was. Die jongstel ironies genoegl Amper postuum was reeds

in wording by sy afsterwe om in Oktober 1995 by

Human

en

gekenmerk

as

Rousseau te verskyn. 1 Pretorius

se

gedigte word vanuit die

belydenisverse uitbeelding kelde die

staanspoor

oor die eensaamheidl vreesl verlange 1 pyn en

van die sosiaal misdeelde en misplaaste

stadsmens. Sy geboorte-

en sterfruimtes is

dualistiese ruimte in sy poesie waarin die

en

die

versuk-

tiperend

van

stadsruimte

die

ellende van die mens beklemtoon en die landelike verheerlik word. Deur

fyn

waarneming word die mens in sy gedigte

realisties

en

1.Die arbeider en ander gedigte (1945)1 Inkeer (1948) Die swygende God (1949) Grou mure (1953) Die mummie en ander verse (1963) Argekrobaat (1969) Lemma (1974)1 Album (1976) Smartlap (1981) Serusiet (1983) Anamnese 19911 Amper postuum 1995. 1

I

I

I

1

1

1

I

241

selfs kru vergestalt. Daarom bly die lewenspyn ook nie uit ln die uitbeelding

van

bestaan

nie.

verlede

sin

die mens in sy

ontluisterde

en

Daar word terselfdertyd gepoog om te

vind vir die hede in

die

onopwindende

veral

uit

die

aaneenskakeling

van

geboorte, lewe, smart en dood wat onlosmaaklik verbonde is. Gedigte

oor die ouderdom kom vir die eerste keer in

Argekrobaat

(1969) 1 voor. Daar sal in hierdie hoofstuk aangedui word hoe hierdie bogenoemde temas deurlopend in die digter se werk ln die uitbeelding van die bejaarde met

manifesteer. Die bejaarde is 'n kwesbare mens ln

sy

aardse

bestaan;

'n menslike gestalte

ontdaan

stryd

van

uiterlike; dikwels bitter en ontnugter en bedreig deur die wendbare. gelaat

Hulle

is ontuis in die wereld waar

daar

die onaf-

nie

ruimte

word vir hulpeloses en hopeloses en hulpbehoewendes

nie.

Hulle is s osiaal onaanvaarbaar en word daarom uitgestoot en hulle Die figuur van die bejaarde word in sy

vereensaam.

gestaltes

is die ou mens duidelik ontuis in sy wereld waarin

veral

voorgestel.

vroeere

vorm

steeds

verdierlik

Soos

verwronge

hom

dikwels

afgetakelde,

verset teen die voortgang van die tyd en

ook

die

deur die verlede daarmee te kontrasteer. Daar

dood, is

felle bewustheid van die weerloosheid teen die dood en die wendbaarheid behoeftes

daarvan.

In sy ouderdom word die mens met

'n

onafsy

en die magteloosheid om uiting daaraan te gee,

hy

eie

gekon-

fronteer maar afrekening en versoening met die dood en die ouderdom

word bewerkstellig. Daar is 'n besef van die futiliteit

die aardse bestaan en die soeke na ewige waardes. --------------------

T.T.

1. Hierna word Anamnese (1991) aangedui as (A), Lemma (L), Smar t lap (1981) as (Sm), Serusiet (1983) as (S).

242

van

Cloete

(1974)

as

(1983b:17)

toon aan dat die ou mens in Pretorius se gedigte:

die ouderdom in die gesig staar, met ontgogeling, maar ook met die geloof en die waardes wat bo die sterflikheid uitgaan.

Die eensaamheid van die ouerwordende mens is skrynend en dood

en

eensaamheid word bindende gerontologiese kodes. Dit moet weer eens beklemtoon word dat die studie sterk

tematies

gerig is. Daarom is dit soms nodig om gedigtel ter wille van gerontologiese

temabenuttingl wat nie almal van dieselfde

staande gehalte is nie

die hoog-

in te sluit.

1

5.2 GERONTOLOGIESE KODES IN BUNDEL- EN GEDIGTITELS

Daar

is geen aanduidings in die bundeltitels van

kodes

nie

maar wel in die gedigte. Soos reeds vermeld

1

eerste ouderdomsgedigte reeds in lende gerontologiese

1

kom

(28)

1

"Plaasherinneringe"

(29)

I

1

(30)

( 81)

1

"Ouma Nojanna"

1

(33)

1

"Ouderdom"

"Nuwejaarsfees van ouerwordendes"

ou digter"

(30)

"Dood"

I

(83)

(89) en "De morte"

(80) 1

(8)

1

"Sic transit"

(15)

"Ubi

die

Noordsunt?"

"Biografie van

'n

(91)

In Serusiet (1983) kom die volgende gedigte voor: man in oue-tehuis"

I

vol-

"By

graf van 'n ou dominee in 'n verwaarloosde kerkhof in die weste"

die

Argekrobaat (1969) voor . Opval-

gedigtitels in Smartlap (1981) is die

"Ou oom Barman"

gende:

gerontologiese

I

"Album"

"Afskeid"

(7 ) "Ou

(16 en 100)

en "Najaar". Die bunde l Anamnese (1991) mortaal"

(15)

1

"R.I.P"

koffie in kafee"

(34)

I

(20)

lewer die volgende gedigte op: I

"Gerontologie"

"Ou dominee" 243

(21)

I

"Ou hoer

(35) en "Oud word" (57).

"Postdrink

5.3 BIOLOGIESE VEROUDERINGSKODES: SIEKTE EN AFTAKELING Aftakeling as gevolg van ouderdom word duidelik in 'n verskeidenheid

figure uit die samelewing vergestalt, soos "Die 'n

(L, 3 0)

kroegman die

rna

8m, 87) ,

die

'n lewensgrootte portret

van

ou digter ("Biografie van 'n ou digtE?r" ("Ou oom Barman " 8m, 28),

ln

(8m, 33),

"Ouma Nojanna"

koffie in kafee"

(A,34) en 'n predikant

die "Ou man in die oue-tehuis"

skoolhoof"

'n hoer

("Ou

hoer

drink

("Ou dominee" A,35) asook

(8,12).

8iektes en siektetoestande word nie in soveel detail weergegee as by Eybers

(167) nie, maar die gewone ouderdomskwale word herhaal-

delik vermeld, byvoorbeeld soos in" ... as dood"

(8m, 15) waar die

dood deur die aftakeling voorafgegaan word: sluipend met siekte, slotsipier, sloffend deur die slop ouderdom, slakkend oor pynslagmentkolomme, graweel, prostate, doodsdrome, bose trombose, karsinomei Met

behulp

skrikwekkende aantas.

van enumerasie en alliterasie word siekte aftakeling

wat

die hele mens

in

hier

sy

die

lewensgang

Dit word dikwels verskerp deur die wrokkigheid teen

die

werklikheid waarin die be j aarde hom bevind wat uitgekreet word in "Gerontologie"

(A, 21)

"Ou

man

in

oue-tehuis"

gedigte

soos

(8,12),

"Ouma Nojanna (8m, 33) en andere. Die hulpeloosheid

I

daarmee gepaard gaan, word versterk deur die behandeling hulle

onderwerp word. In Pretorius se gedigte is dit die

wat

waaraan obser-

veerder as buitestaander wat die ouderdom betrag. Hier is dit nie die

intieme eerstepersoonservaring soos by Eybers

nle.

Wanneer

die spreker 'n lewensgroot portret van sy rna wil skilder, is

dit

die laaste jare, die siektes en behandeling, die verset

daarteen

"Ouma

Nojanna"

en

teensinnige onderwerp i ng wat voorop staan in

244

(Sm,33). Hy gebruik in hierdie gedig 'n hele aantal figure om

te

illustreer hoe sterk 'n mens die ouderdom ontken en teen die dood veg asof dit net vir ander mense beskore is. Objektivering, in

hierdie gedig, word 'n kenmerk van Pretorius

se

"gerontolo-

giese digterskap". Ouma Nojanna Meeste portrette is te klein, die mens moet lewensgroot geskilder word, dus soos Barbara Harrison vir Oupa Grizzuti wat vloek-vloek in die hospitaal gesweer het hy's nog nie reg om te sterf nie en toe in sy netjiese swart kispak (met sy kierie dreigend vaagweg in die rigting van die hemel), in sy leunstoel oorlede is, of Barker se sonnetportret van sy Ierse rna, so groot soos Asie, met haar seismiese lag en haar aantog soos 'n prosessie waarin elkeen volg soos 'n brak 'n blaasorkes, wil ek ook my rna getrou afbeeld: op 80 was dit eers, met die histerektomie, 'n kwaai familie-kgotla, met die geneesheer en narkotiseur, oor haar vergrote hart en skraal oorlewingskanse, maar toe die dominee kom bid het sy geskree: "Watse nonsens is dit!" en op haar trom gebas en met haar eenmansleer die verte in marsjeer of nerens ooit een kerkhof was ... Op 86 in die J.G. Strijdom (condition serious, op die kaart) het sy hul weer gewys deur wragtig aanhoudend die kateter uit haar blaas te pluk ... en toe hul haar twee hande vasdraai in verbande , het sy, 'n magtelose dier, luidkeels deur die saal gespook: "Maak los! Maak los! Dis moord, dis d66d!" En soos oom Paul by die grot van Makapan (sy's nie verniet sy nasaat nie!) die ganse siekte op haar rug gelaai en halflyf opgestaan en haar handskoene uitgestoot 245

soos

soos 'n bokskampioen en Pa van 90 aangegluur: "Toe jy, wat st&&n jy daar! Bring bier my rok en skoene en maak gou, ek wil huis toe gaan!" Vyf stuks van ons moes haar trugdruk en eers toe die doofmiddel se effek deur brein en senu's trek, bet sy, verlamde tier in die wildtuin voor die bewaarders, langsaam, willoos op die bed teruggesak, in haar halfslapende oe die laaste magtelose vonke van verset .. Portrette, dagboeke, biografiee en memoirs is elkeen 'n van

weergawe 'n

'n mens se verlede. Dit moet vleiende representasies van

persoon of sy lewe bied en is bedoel om onsterflikheid te Daarom

ker.

dan:

"Meeste portrette is te

klein"

verse-

want

bulle

vertel nie die hele onaangename verhaal nie. Lewensgroot sal

dit

geskilder word wanneer die ouderdomsportret die ontkenningskodes, eie aan

die ouderdom en sterflikheid sinjaleer. Hy mag wel

soos

oupa Grizzuti sterk wees, maar is steeds nie onuitwisbaar nie. Die aftakeling van die spreker se rna word aan die hand van tekodes

geillustreer.

besing,

maar

Hierdeur word haar

kragtigheid

terselfdertyd die aftakeling wat selfs

siek-

enersyds by

so

'n

sterk mens nie uitbly nie. Eerstens ondergaan sy 'n histerektomie op

byna ironies, want die produktiewe jare

80,

verby.

Tweedens 'n probleem wat nie so maklik met

ring" opgelos kan word nie:

is

lank 'n

reeds

"verwyde-

'n vergrote hart. Nieteenstaande

die

ernstige mankement reageer sy of die dood nooit 'n oorweging

sal

word nie: of nerens ooit een kerkhof was ... Derdens is daar op 86-jarige leeftyd blyke van blaasprobleme 'n

vernederende kateterbehandeling tot gevolg bet. Hierdie

stand word ontken deur die kateter voortdurend uit te pluk.

246

wat toe-

Die

volgehoue aftakeling blyk uit die

reduserende

beeldgebruik

waardeur die moeder met 'n dier vergelyk word en die wat

ontvang

word daarmee ooreenstem. Eers is sy

behandeling

'n

"magtelose

dier" en later "verlamde tier" waar sy in die "wildtuin voor

die

bewaarders" moet swig. Die

versugting: "ek wil huis toe gaan"

lS

terselfdertyd

en

paradoksaal. Dit is 'n eufemistiese uitdrukking vir

En

di§ mo6ntlikheid word juis ontken.

Vanwe~

ironies "sterf".

haar siekte

lS

sy

nie in staat om na haar huis te gaan nie, want sy benodig versorging: "condition serious". Ook die ning

slotversre~l

beaam die ontken-

van die ouderdom en dood. Sy is magteloos, maar die

verset

duur voort: "die laaste magtelose vonke van verset ... " Met

hierdie

spreker

se

gedig word hier 'n lewensgrootte

portret

rna geskilder waardeur daar onsterflikheid

van aan

die haar

verleen word. Kathleen Woodward (1991:17) toon aan dat die opduik van die moederfiguur in die werke van ouer digters algemeen voorkom,

miskien omdat daar dan makliker met die moeder

geidentifi-

seer kan word met: Does the figure of the mother surface insistently in literary fictions and in our representations of our own experience as we near death?

Eybers (4.5.1) en Van Heerden (3.3.1) betrek ook beide die moeder in

van

hulle

onsterflikheid met

laaste verse en verleen,

soos

reeds

aangetoon,

aan hulle. Met hierdie betragting word

daar

ook

die ou derdom geidentifiseer, want hulle is op die einde

van

die pad wat deur die moeders voltooi is. Hierdie

ontevredenheid met die ouderdom en verset, soos

vorige gedig, blyk duidelik uit die 247

aanvangsre~ls

in

die

van "Ad narra-

goniam"

(Sm, 67)

Tans waardige professor, swaar verskans teen armoed deur my bankbalans en teen die ouderdom en winterguur met polisse ommuur, lees ek en leer ek poesie, dog vrees my daagliks klaaglik onbehaaglik 'n boekwurm kruipend oor 'n braak Gruwelik,

afskuwelik is die uiteinde van die mens in

loosheid,

aftakeling,

verval en skrynend sy

sy

magte-

afhanklikheid

ander om versorging, soos aangetoon in "Gerontologie"

van

(A,21)

GERONTOLOGIE Siekeboeg Saal 1

Swaar oorstortende vleisskottel binnegoed; baobab met blougroen sugvoete, gangreenvrot, langs 'n klein grys bergskilpadjie met keelvel en opkykogiesangs. Wit tjankbang-stert-tussen-die-bene-brakkie. Ou kraanvoel eenkant siekalleen op dun geroeste ysterbeen en voelverskrikker met strooihoed, skedelgrimas en swart oogroet. En agter in hul skemergrot, holoog, huillip, krom ou primate wat daglank miopi~s, stil apart, hul verledeluise sit en knip. 2

Hoe walm rondom bed en bank urine en ontbindingstank, hier in die dood se voorportaal waar skaduspoke heeldag dwaal. Bleeksterwend swerwe hul verby, hul paradys 'n woesteny. Doodstil, opstandig, met geklag en trane, of met praat en lag - dis als om't ewe - iedereen kruip langsaam deur die skemer heen af na die Ewige Nag. Alleen. In gerontologie le die kodering in 'n groot mate op die vlak

248

van

die

woord, wat volgens verskillende beskrywingsisteme in

verdeel kan

groepe

kan word. Die aftakelingskodes wat hier teenwoordig

in liggaamlike, of fisiese kodes, ruimtelike, sosiale,

is, emo-

sionele en geestelike kodes verdeel word. Al die kodes onderskryf of verskerp die aftakelingskode. Die

aftakelingskodes ln die gedig toon die progressiewe

dingsproses, onooglike

die

devolusie

van mens tot dier.

Hy

verwor-

word

liggaami daarom word die bejaardes voorgestel

slegs as

bergskilpadjie", "brakkie", "kraanvoel", "primate", met

"'n

daarnaas

'n "boabab" en "vleisskottel". Veroudering

se

afstootlikheid word vervat

in

die

"gangreenvrot" ,

kodes soos "vleisskottel binnegoed", "sugvoete", "keelvel", mate)",

liggaamlike

(pri-

"geroeste ysterbeen", "skedelgrimas", "krom ou

"miopies",

"huiloog, hollip"", asook "walms

en

ontbin-

vergelyk

byvoor-

dingstank" wat daarby aansluit. Die

ontmensliking word metafories verdierlik,

beeld "bergskilpadj ie",

"brakkie"

(beide ook nog in die

verklei-

"ou kraanvoel" en "primate" wat verledeluise sit

ningsvorm) ,

en

knip") . Sosiale isolasie en vereensaming as gevolg van die ouderdom

blyk

duidelik uit die (anti-)sosiale en ruimtelike kodes soos "skemergrot",

"dood

ruimtelike

se voorportaal", "bank en bed", wat dui

ingeperktheid. "Eenkant, siekalleen",

op

hulle apart",

"stil

"verledeluise sit en knip", tipeer die regressiewe aard van hulle bestaan. Daar lS egter geen keer aan die gang van sake wat kan

uit l oop

op "doodstil", "Ewige Nag" en

"Alleen"

"Alleen" die slotwoord in die gedig is, is dit ook die

249

nie .

slegs Soo s

slotwoord

van die mens. Hierdie deur die

apatiese

uiteinde van die mens word

verder

beklemtoon

die afwesigheid van handelingswoorde in "Gerontologie". eerste

strofe

strofe is daar geen werkwoorde nie.

sit

kodes

die

en knip die primate. In die derde strofe

skaduspoke beweging

In

gestremd. Gaan 'n mens

weer

blyk die rede hiervoor duidelik:

na 1

tweede

dwaal

en swerwe 1 maar kruip iedereen. Selfs die verloop

In

die

natuurlike

die

liggaamlike

"sugvoete"

"gang-

1

reenvrot'' en "geroeste ysterbeen" maak loop onmoontlik. Dood kom algemeen voor in Pretorius se Ook

hier

Vergelyk

word dit as naderende en byvoorbeeld

"dood

se

gedigte oor

onafwendbare

einde

"Ewige Nag". Dit vorm die klimaks van

heid 1

is

terselfdertyd verlossing

van

tipeer.

"Bleeksterwend"

voorportaal"1

"doodstil" 1 maar

bejaardheid.

'n

die

1

eensaam-

onuithoudbaar

vernederende situasie. Die

kleurkodes sluit aan by die aftakeling en

afsterwe:

"blougroen"

1

"grys"

1

veroudering 1

" swart en bleek" . Di t

die alles

lS

kleure van beseringsl ont binding 1 veroudering en dood. Volgens De Vries

(1984:227)

is groen onder andere die kleur van

ontbinding 1

muf en die dood. Blougroen is die kleur van liggaamskneusings 1 en grys

(1984:220)

is die kleur wat rou(smart)

I

inersie

depressie 1

en belangeloosheid simboliseer. Die

verkleinings

waarnemer

nie 1

dui nie net op deernis van die maar toon veral die

aftakeling 1

kant

van

die

verwerping

en

ontmensliking .waarin die ouderdom gemanifesteer word. Dit

sluit

aan by die fisiese kodes waarin die verlies aan beheer die

afsku

van

die

aanskouer wek 1 maar ook die besef dat dit die

250

weg

van

alle vlees is. Die

afstootlikheid van die ouderdom, die vereensaming en

tenheid

wat

ouetehuis"

ervaar word, word verder vergestalt in "Ou

verlaman

in

(8,12).

OU MAN IN OUE-TEHUIS Net wanneer als gesellig lyk en fyn, raak almal skielik weg, verdwyn soos diere vlug of voels vlieg en voel hy hom verwerp, bedrieg, eensaam gekluister aan sy stoel in 'n grys leegte sander doel. Saans in die WC, kleinverlaat, drup dit pynlik deur sy prostaat, kom hy met oop gulp vorendag in 'n wereld oorkant huil en lag. Laat snags krap hy in laaitjies rond op sokkievoete met sy wit slaapmus en sondertandemond, weet skielik nie meer wat ... waarheen ... en staan met die wit lig op sy gesig en wieg verblind ... Dan sluip hy gang-af ongemerk en uit oor die maangrys grasperk; 'n slaapwandelende kind spokig-alleen, erens na 'n onbestemde ver voorheen ... 'n

Soos slaan

dreigende ramp diere en voels betyds op die

vlug

laat

voor doodsgevaar of die naderende dood, verlaat almal

ou man in die ouetehuis; die persoon wat vanwee sy ouderdom aan 6f

vermy

6f dat die oues een na die ander sterf en hom

weg" ,

eensaamhe i d, "verwerp" , en

naby

die dood gekom het. Dit hou die implikasie in dat hulle

"verdwyn", "vlug", "vlieg" beklemtoon die ou ook

deur

enumerasie bevestig,

naamlik

"verlaat", "bedrieg", "eensaam", "in 'n grys

hom

op

manier al l een agterlaat. Die herhaling van die weggaan in lik

die

die

"skieman

hy

voel: leegte"

"sander doel". Teenoor die (weg)beweging van die ander is

"gekluister aan sy stoel" of

is sy bewegings ongekoordineerd 251

se

hy en

ongemotiveerd: hy "kom" vorendag, "krap" snags in laatjies

rond,

"wieg"

ander

en "sluip". Waar die indruk gewek word datal

doelgerig

op

pad is na 'n bestemming, is die ou

die

man

koersloos

onderweg na 'n "onbestemde" "erens" wat tegelyk voor en agter le: "ver voorheen" . Prostaat

heet

kenmerkende

in die volksmond die "oumansklier" omdat

ouderdomsprobleem

is.

Nie net ervaar

dit

die

'n

ou

man

hierdie probleem en die pynlike en moeilike urinering wat daarmee gepaard gaan nie, maar dis of sy besef van die aanvaarbare ook in gedrang kom: Ander

"met oop gulp vorendag".

ouderdomskodes in die derde strofe wat hierby aansluit

"slaapmus" en

wat al 'n anachronisme geword het,

bestaan:

11

korttermyngeheueprobleme

Weet skielik nie meer Wat • • • II

bevestig

en doelloosheid 1

11

Waarheen ...

soos

kind word die wegsluip

'n

die

van

II 1

II

verblind ... " en "ver voorheen". In die vergelyking met 'n wandelende

is

"sondertandemond"

die "weet skielik nie meer wat ... "Die ellipse

vervaardheid,

net

norme

en

sy Wieg

slaap-

ouderdomsbesweringsmotief

in Van Heerden se ouetehuisgedig

die

flink

wegstap

(3.4) dit wil ontken. Die

man

verlate,

in die ouetehuis word beeld vergete

van

intense

en vermy deur almal. Hy het wel

eensaamheid: 'n

heenkome,

maar lewe doelloos.

5.4 SOSIAAL-GERONTOLOGIESE KODES, ONTHEGTING

In

EN VEREENSAMING

etlike gedigte word die mens teen die agtergrond van

sy

so-

siale bestel geteken. Hierin moet elke mens sy rol speel soos die samelewing dit vereis. Wanneer sy doel uitgedien is, hy aftreeou252

derdom

bereik het, verloor die maatskappy belangstelling ln

hom

en moet die individu weet om terug te tree sodat die jonger garde kan

oorneem.

Die ouer mens het dan sy nut

vir

die

samelewing

verloor. Al een wat bewus bly van sy prestasies en waartoe hy

in

staat

te

was,

is die uittredende persoon wat nou moet leer

om

ontkoppel en sy nuwe status te aanvaar. "Die van

Skoolhoof''

(L30)

is ' n goeie voorbeeld van hierdie

toedrag

sake. Die gedig toon duidelik hoe die gemeenskap se

verwer -

ping die aftakelingsproses versnel, hoe aftrede die status aantas en onthegting negeer word as deel van die ontkenningsproses

om

die ouderdom te aanvaar. DIE SKOOLHOOF (L,30) Hy't gholf- en tennisballe ver gedryf, op tiekie-aande heen en weer gedraf langs kraampies, "om die boufonds mee te styf", weke op die grasperke deurgebring, posisies uitgedeel, en op die staf het sy bewonderaars mekaar verdring. Sy mening is steeds met ontsag gehoor, sy grappe steeds gevolg deur 'n lagkoor. Toe het hy afgetree, maar na die end besluit om trug te keer as assistent. Hy het sy hand weer laggend uitgesteek maar haastig het die hande by sy greep verby gegryp - na iemand agter hom. Die drukte om hom het meteens verstom, (om iemand anders het hulle saamgedrom) so regop soos hy was, het hy verkrom, sy grappies was bebaard 6f sonder sout, hy't nooit besef d i e winters is s6 koud s6 eensaam by die tafel in sy jas as hy sy broodjies uithaal uit sy tas. En later het hy deurmekaar geraak, 'n gholfbaan van sy kamervloer gemaak, die kryt die bal, die vloer die baan se gras: 'n nar geword waar hy eens koning was. Die gedig bestaan uit drie strofes. In die eerste word die tige,

gewilde, suksesvolle skoolhoof geskets. Die tweede

253

kragstrofe

toon

hoe drasties die skoolhoof se wereld na

wanneer hande

hy na

aftrede

as gewone assistent terugkeer, want iemand agter hom" en "die drukte om

verstom".

"nou hom

verander, gryp

het

die

meteens

Afgetakeld en seniel is die oudskoolhoof in die

derde

strafe. Tipiese

ouderdomskenmerke word dwarsdeur die gedig

deur

middel

van teenstelling uitgehef, byvoorbeeld: gholf en tennisballe ver

kamervloer die baan en kryt

gedryf

die bal

tiek i eaande gereel

drukte verstom

posisies uitgedeel

hande gryp na iemand agter hom

bewonderaars verdring

eet broodjies by tafel in klas

mekaar

so eensaam

mening word met ontsag

gryp na iemand agter hom

gehoor lag vir grappe

bebaard of sander sout

skoolhoof

assistent

regop

verkrom

koning

nar

Saam

met veroudering gaan die vereensaming. As skoolhoof het

hy

sy plek volgestaan in die gemeenskap en was hy die heerser op die skoolterrein, alleen

nou

krimp

sy wereld tot die

klaskamer

waar

sy pouses deurbring in plaas van in die sosiale hart

hy van

die skoal, naamlik die personeelkamer. Nog 'n verouderingskode is dat hy seniel raak en in plaas daarvan dat hy die gholfballe "ver dryf" soos vroeer, verbeel hy hom

die

klas is die gholfbaan en wend hy die onderriggereedskap as gholfstok en

-bal aan. Dit sny aan by die gerontologiese ruimtekodes,

254

want in

sy wereld waaroor hy geheers het, verdwyn en hy bly die binneruimte van sy klas oor - nie meer die

alleen

gholfbaan

of

die personeelkamer is vir hom beskore nie. Die teenstellende metafoor in die slotversreel bevestig weer eens die

(gruwelike, vreeslike) aftakeling met

skreiende

keerde

die

"hofhoudinghierargie". Ironies genoeg word die

omge-

verwysing

na aftrede as "die end" in die aanvangsversreel van strafe

twee,

wat op 'n riuwe begin dui, die begin van sy einde en verkry

"end"

meerduidige

betekenis.

Met behulp van die enjambement word

die

omgryp van die hande om iemand anders agter hom te groet, visueel voorgestel: maar haastig het die hande by sy greep verby gegryp ... Die

ruimte

waarin die skoolhoof hom na aftrede

bevind,

is

goeie aanduiding van sy verlaagde status. Om hom het die en

verstom"

sy

grappies word nie meer waardeer

nie

'n

"drukte want

dis

"bebaard 6f sander sout" en vanwee sy nuwe verlaagde status niemand daarvoor te lag nie. Die situasie vererger en word

hoef selfs

vyandig. So is die winters in sy eensame afsondering kouer as wat hy onthou. Die hele gedig is in die verlede tyd geskryf

waardeur

die indruk van 'n lewe wat verby is, geskep word. Die ou mens ruimte

as

'n winterlandskap sluit aan by Van Heerden

( 3. 5)

se en

Eybers (4.7) se gerontologiese tyd- en seisoensmetafore. Kruis- en paarrym word afwisselend in die eerste strafe

gebruik.

In die daaropvolgende strafes raak die rymskema toenemend paarrym waardeur die

feit

die eentonigheid van die bestaan beklemtoon word dat daar nie meer interaksie met ander

gemeenskap is nie.

255

mense

asook of

die

Deur slegs na die skoolhoof as "hy" te verwys, kry die gedig universele reikwydte. Aftrede

is

afstand

doen

word.

dikwels

die begin van die

van die bekende

onthegtingsproses

bedrywighede

daarmee

omdat

geinisieer Wan-

Vereensaming en ruimtebeelding hang ten nouste saam .

neer

die ouderdom ontken word en nie daarvolgens

nie,

verwerp die samelewing so 'n mens en stoot

opgetree hom

word

buitendien

uit. Ironies dat die mens sy kruin bereik, moet aftree en

daarna

die nar in die opset word waar hy eens koning was. Vereensaming gaan gepaard met die onthegiingsproses en word Dit maak nie saak watter beroep beoefen

almal

ervaar.

Veral

deur die beeldgebruik

deur

is

in "Ou hoer drink koffie in

nie. kafee"

(A, 34) word die verlatenheid beklemtoon. OU HOER DRINK KOFFIE IN KAFEE Diep in die donker neonwoud - die wind huil deur die strate voel sy haar, o, vanaand barkoud oplaas vir goed verlate en vou die koppie, menslikwarm, tussen haar koue hande en druk die harde porselein soos tande teen haar tande. Die stad

metafoor in die eerste versreel verklaar die ruimte en woud. Volgens De Vries (1984:199,507)

lS

woud

tegelyk simbolies

van die aardmoeder, lewe en dood, fertiliteit en 'n problematiese tydperk. Dit dien as skuilplek van die bandeloses en is die waar

die liefde vroeer bedryf is weens gebrek

aan

plek

privaatheid.

Woud word ondersteun deur "diep" en die parentetiese personifikasie "die wind huil deur die strate". Laasgenoemde onderstreep die afwesigheid

van ander mense waar die hoer alleen sit

en

koffie

drink in die kafee. Die kriptiese titel van die gedig dra ook

256

by

tot hierdie verlate ruimte. "Barkoud" is 'n Nederlandse intensiewe vorm van "koud". Bar sowel as koud korrespondeer met "verlate". In 'n sekere sin het hierdie vrou

haar

Hierdie

roeping as moeder verraai en is

kinderloosheid

gebrek aan 'n nageslag.

het die koudheid tot

daarom

bar

gevolg

gelaat.

weens

die

Nietenstaande die feit dat haar verbin-

tenisse nie juis uit menslike warmte spruit nie, word die

koppie

koffie vermenslik om die eensaamheid te verdryf en te beklemtoon: eers

moet

dit die koue van die verlatenheid verdryf

en

daarna

word dit 'n intieme kus. Koud kry dus hier die betekenis van ysig en doodskoud in die aangesig van die hoer se verlatenheid by

die

gebrek aan menslike warmte. Dat

kinders

weerspreek ontbloot

'n versekering teen vereensaming is, in "Album"

word

duidelk

(8,7) waar die oues se ingekrimpte

wereld

van buitestaanders en besoekers die klimaks van

verla-

tenheid is. ALBUM Blaai deur: twee godlike jongmense: hy, gegradueer en trots, sy met klein pet, swaai-swaai, volrond ... En dan die troue: sy, Victoriaanse borsies, hoedjie, met vrugte en blomme, hy, pluiskeil, manel. Dan die gesin met al die kinders by; daarna al die kleinkinders op 'n ry; eindelik die goue fees in die hotel. Die ander is nie foto's nie, dis net vaal skimme van 'n ou vrou op 'n bed in 'n vertrek, kermend van gangreen, maande snakkend tot die laaste stil snik ... En 'n ou man in 'n gestig (die blik droefgeestig-ver), klein; nooitbesoek-alleen. In hierdie sonnet word hy en sy telkens uitgehef deur die Deur

enumerasie word hulle eienskappe in die oktaaf

"goddelik",

opgestapel:

"gegradueer", "trots", kragtig, lewendig en 257

akuut.

sierlik

(swaai-swaai).

Die biografiese besonderhede van die

album

toon

verder dat hulle huwelik kinders en kleinkinders oplewer. Die sekstet kontrasteer skerp met die oktaaf. Die hy en sy is nie meer duidelik omlyn nie, maar word skimme van hulle vroeere self. Die

onbepaalde lidwoord word aangewend om hulle

persoonlikheidslose gerontologiese besondere

mense word

ou man in 'n gestig"

die

oktaaf

Daar

is

beelde.

tot

voorbeelde te tipeer. Hierdie

nou slegs "'n ou vrou op 'n bed" en 'n

kom die ontkenning van die ouderdom in

die die

Die man ontken sy bestaande ruimte met die "(die

'n

(my kursivering). Teenoor die hoogtepunte in

geen foto's van die bejaardes nie, slegs

aanduiding:

universele

blik droefgeestig-ver) ".

sestet. jeugdige

parentetiese

Hierdie

ontkenning

word versterk met die rymbeklemtoning van "blik" in die

emjambe-

mentposisie. Die fotoalbum as herinneringsmiddel is dus ook ontsnappingsmiddel uit

hierdie ouderdomsituasie wat sonder versagting lelik

beeld

word met woorde soos: "kermend van

"laaste

gangreen",

uitge-

"snakkend"

snik" en "droefgeestig" . Alles wat mooi en goed was,

le

agter die bejaarde. Voor hom is dit slegs die wag op die dood wat in ieder geval 'n verlossing sal wees. As

in aanmerking geneem word dat die sekstet veronderstel is

om

'n toepassing op die beeld, geskilder in die oktaaf te wees, word die en

mens se lot sonder versagting aan hom uitgespel.

Aftakeling

verval tot op 'n skrikwekkende vlak; vereensaming en

verwer-

ping en die dood is die lot van die mooiste en sterkste mens. Dat die lewensdrif saam met die kragte afneem, blyk duidelik die

verhoudings wat verdig word. Mettertyd neem die 258

uit

intensiteit

van die liefdesverhoudings af, soos geillustreer deur

"Ouderdom"

(Sm, 80). Dis nie net die ervaring self wat afstomp nie, maar ook die

afloop

daarvan.

Daarom

is die

"die

eerste/

liefde

die

seerste'' maar uiteindelik loop die hele heftigheid uit op: sit ons eenkant en visvang, gaap en val aan die slaap. Hierdie verval

afname in liefdesdrif is die gevolg van die soos

aangetoon

in

"Nuwejaarsfees

van

liggaamlike

ouerwordendes"

(Sm, 83) Trek aan jou rokkie van geblomde sy en skik jou slapgeworde borsies op en as my arm om jou middel gly, sal dalk 'n blom uit die ou struik ontpop ... Die

bejaarde se bedrywighede vereng saam met sy verpligtings

behoeftes tot-dag word hulle

en sy ruimte. Al meer raak hy ingestem op sy bestaan en -behoeftes. Die wereld wat so

met

'n verkleinwooord tipeer in "Oud word"

van-dag-

verklein (A,

sy

59)

nou slegs op 'n "ritjie" gaan. Die doel daarvan is om

het, waar die

lewensnoodsaaklike voorrade by die "hipermark'' te gaan aankoop. OUD WORD Om te lewe is nou om op 'n ritjie te gaan na die hipermark en as die ou verweerde skokbrekers deurstamp op probleme, die strate te verlaat met hande vol van die wereld; die huis te dweil en te vee, afval te laat uitloop uit opwasbak, bad en we, in die slaapkamer 'n spieelgeveg aanknoop met die klerekas - hoe onuitputlik is die bleed! en saans stil op die voorstoep te gewaar hoe die sonland verander in die onland, die tande van die hemel te sit en tel om langsaam tot insig te kom 259

en oplaas in die bed met afwerende gebaar die te fel lig te blus en te rus ... Oudword impliseer die aanpassing vanuit die stroom van die

volle

lewe tot die gereduseerde bestaan van die ou mens waar die afwagting

op

sander

die

dood al is wat oorbly. Hierdie

verset

en

ontkenning gepaard nie.

oorgang Op

gaan

bierdie

nie

stadium

impliseer oudword 'n bepaalde leefwyse waarvan die boofmoment doel die voortbestaan is. Al wat nog 'n band met die noodsaak

1

en

buitewereld

is die aankoop van lewensmiddele. Die daaglikse aktiwi-

teite bou verband met skoonmaak en opruimi die wegwerk van

afval

en uitskot: die buis te dweil en vee afval te laat uitloop uit opwasbak bad en WC

1

1

1

Die

afval wat nog oorbly

is die bejaarde self/ wat die

van

die samelewing geword bet. Dit word subtiel onderskryf

1

uitskot deur

die idiomatiese uitdrukking "tande tel" wat beteken dat iemand se teenwoordigbeid ongewens vir Hier bulle

kinders sny

op 'n bepaalde plek is. Dit word

se teenwoordigbeid in volwasse

geselskap

die uitdrukking na twee kante toe. In die

nie meer tuis nie en

tel" suggereer

veral

gebruik.

lewe

"die tande van die bemel te

boort sit

en

dat bulle ook nog nie heeltemal gereed is vir die

dood nie. Die metaforiese beeld

"ou verweerde skokbrekers" dui nie net ook

die

onvermoe om die lewe/ sosiale interaksie en die probleme wat

dit

die

gevaar

wat

dit vir veilige reis inbou nie

1

maar

op

meebring/ te hanteer. Die idiomatiese uitdrukking "hande vol (van die

wereld) " dui daarop dat die volle lewe te veel geword bet

daarom die terugtrek in die kleiner huislike ruimte. 260

Soos

wat daagliks skoongemaak word, is die verset en

ontkenning

van die ouderdom ook 'n voortgesette proses. Die spieel toon

aan

elkeen hoe die aftakelingsproses hom voltrek en hoe ver dit reeds voltrek

is. Iets waaraan niemand herinner wil word nie.

Net

om

daagliks aan te trek en jouself te versorg, raak 'n verantwoordelikheid. Subtiele

verwysings na die dood kom voor in die

beskrywing

van

die tot rus kom teen die aand. "Saans" is die tydperk wanneer die dag

( "sonland" )

oorgaan in die nag ( "onland") . Saans

word

dus

metafoor vir ouderdom. Wanneer daar gaan slaap word, is dit nodig om

"die fel lig te blus" as voorwaarde vir "rus ... " wat met

die

elliptiese aanwendig 'n eufemistiese doodsuggestie bevat. Die

hele gedig word in die infinitiewe vorm aangebied,

waardeur

daar nie sprake van 'n eerste- of derdepersoonspreker is nie. Die hele

proses

afstand

van oud word word op 'n objektiewe

manier

betrag. Deur hierdie aanbieding word die

universaliteit

van

gerontologiese

beklemtoon.

Die progressie in die gedig

verloop regressief, Daar is 'n

aantal sake wat direk aansluit by die inleidende versreel: byvoorbeeld die "ritjie" "na die

hele "Om te

hipermark',

lewe

is" ... ,

huis

skoonmaak, daagliks aantrek, saans op die stoep

dit

'n

sit,

dis maar

is uiteindelik om tot die insig te kom dat die rus wag.

te lewe is dus

Om

(om uiteindelik) te rus.

Die

hele samelewing is so ingestel dat aftrede vir die

rus

wil gun na al die jare se harde werk. Ironies

die

lewe

slegs

'n voortbestaan van dag tot dag,

oorlewing. 261 .

bejaarde

genoeg 'n

stryd

word om

5.5 TERUGSKOUING, BESTEKOPNAME EN REKENSKAP

Wanneer

grootste deel van die lewe verby is,

di~

het

die

tyd

aangebreek vir die skryf van die biografie of memoirs soos aangetoon

ln 1.6.3. Dit word dikwels 'n tydperk van terugkyk,

neringe

dring

hulle

terugleef

in

die

verlede rig nie net die oe weg van die toekoms nie, maar

lS

'n

ontkenning

gedigte

is

onwillekeurig op. Die

her in-

van die ouderdom. In etlike van Pretorius se

hierdie terugkyk op en selfs herbelewing van die

die oue, byvoorbeeld in "Biografie van 'n ou digter" Biografie van 'n ou digter Hy voel die ystyd nader kom, pynbome groei al digter om, en om verdrinking te belet, graaf hy 'n sugvoor om sy bed. Stil gaan hy woon agter 'n raam met dood, ou siekesuster saam, wat deure vroeg sluit op aandvrede. Die hubrisspasma afgeloop, verbrand hy als van die verlede: ou kiekies wat geen kroos kon wek, maankaarte waar geen sterfling trek, kadasters van die niet, waar, skoon, geen grondbaron van bloed kon woon, sketse van kleims, waar, uit homself hy net die dood se gat kon delf, planne van torings, parke hoop, lushofskemas in 'n woestyn van woordelose hyg na syn, ontwerpe van besproeiingsdamme, miljoene kuseks, in die vlamme. Een ou vriend kom nog op besoek (selfportret uit die vergeetboek) saam stap hul deur die motbolkamers, sien ou sneeumusse, keile, hamers, wapens van al hul vroegste drif: skryf weer oor vlaktes die witskrif van hul waaghalsige oorwinning, maar voel in die draagstoel besinning weer hoe ontketende koudiere hul are afgebyt het ... spiere ... Dan sit hy saam en drink en klink met Lethebridge, Stenuit, Gorsse, en Fink (hoe het hy toe nog sin verwag uit die pleroma van die nag),

262

verlede (Sm, 97).

by

hys met hul waterlonge swart magmasterstukke uit die hart, stortende eeuvergane kanne en kandelare, ou muntstukke, duister dukate, swart gelukke van koningskappe, afgeslyt uit sirkulasie in die tyd en van geen enkel waarde as vir medevergaarders van 'n dooi verlede. 'n Biografie bewys dat iemand gelewe het en iets bereik het, soms selfs roem behaal het. In die eerste strofe voel die spreker duidelik bedreig deur die naderende ouderdom waardeur sy situasie

huidige

net gaan versleg. "Ystyd" impliseer eensaamheid,

mak,

selfs

dood.

borne

groter word.

"pynbome" dui op die toenemende pyn "Sug" is vog wat uit die liggaam

hom

onge-

wat

voortkom

gevolg van ontsteking. Hier word dus in die geheel verwys na aftakeling

van die liggaam deur ongesteldheid waarteen

BOOS

as die

voorsorg

getref moet word. Hierdie metafore moet die leser op hoogte bring van die Die

onbeskryfbare verouderingsproses en die omvang

dood

het reeds deur middel van die aftakeling

daarvan.

ingetree

en

moet nog net afgehandel word, vandaar die metaforiese vergelyking van dood met 'n siekesuster. Ideale wat aanvanklik gekoester is, en die realiteit word in

die

tweede

min

strofe met mekaar vergelyk. Van die ideale het

tereggekom. Die teenstelling tussen aanvanklike droom en delike werklikheid word

maar

uitein-

beklemtoon deur die huidige toestand

te

skets, daarna die ideaal en uitkoms direk te vermeld. Ideaal

Realiteit

kiekies

verbrand, geen kroos verwek

maankaarte

waar geen sterfling kon trek

kadasters (eiendomsregisters)

geen grondbaron kon daar woon

kleims

graf is die enigste wat eindelik

263

afgepen en benut kan word planne 1 torings 1 parke lushofskemas in die woestyn miljoene kuseks 1 in die vlamme

ontwerpe besproeiingskemas hyg na syn Sommige

skemas het1 vanselfsprekend 1 sonder om die

teendeel

te

bewys 1 op niks uitgeloop nie daarom word slegs die ideaal genoem. Die gevolg het uitgebly. Die

gerontologiese

faktor

kode van eensaamheid is

die

gemeenskaplike

waarmee die derde strofe by die eerste aansluit.

Vriend11

skappe en/of tydgenote het tot een verskraal. Omdat hierdie jarelange en tydgenootlike vriend baie ervarings met die gedeel

het

1

is hy klankbord 1 spie€Hbeeld 1

11

11

0U

1

spreker

selfportret 11 van

die

huidige toestand 1 maar ook bewys uit die verlede. Saam delf hulle in

en

herroep hulle die verlede. Asof daar bewys

gelewer

moet

word dat hulle nie altyd oud1 hulpeloos en siek was nie 1 word die bewysstukke van vroeere aktiwiteite (sneeumusse) en

11

waaghalsige oorwinnings 11

(Vergelyk spreek leen1

met

Van Heerden se

1

status

(keile )

toon

gestel.

(hamers 1 wapens) ten 11

Woordpensioen 11 1 SS:42 1

soos

be-

te

ver-

in 3.6.) Om waarheid en bestaan aan die gebeure is dit nodig om dit aan te teken: "Skryf weer oor

vlaktes

die witskrif// van hulle waaghalsige oorwinning1"· Ironies die

strofe

"draagstoel

met die terugkeer na die huidige toestand besinning"

skerp kontrasteer met die

sluit

waar

die

drif

waarmee

van

siekte 1

aftakeling en verval: "hoe ontketende koudiere// hul are

afgebyt

dinge vroeer aangepak is.

Toe

was hulle die jagters 1 maar nou die slagoffers

het. . . spiere ... " 264

Al

wat oorbly, lS die fisies onaktiewe, maar

geestelik

aktiewe

Soos baie filosowe wat sin uit die lewe probeer

besinning.

haal

het, kom hy ook tot dieselfde gevolgtrekking: alles kom uiteindelik

tot

gebeure

niks.

Alles, dit maak nie saak

watter

roem,

skatte,

of lewens nie, alles sal: "afgeslyt deur die

sirkulasie behalwe

die

Hierdie terugkyk na die glorieryke en kragdadige optrede van

die

van

die

tyd 11

tot niet gaan. Vir niemand

anders,

betrokkenes hou hulle verlede enige waarde in nie: en vir geen enkel waarde as vir medevergaarders van die dooi verlede.

betrokkenes

stem

ooreen met

Van Heerden (3.6)

se

vergelyking

tussen die jeug en die daadloosheid van die ouderdom. Die gebruik van "dooi" ln die slotversreE:U beteken gelyktydig die verkorte

vorm van dooie en smelt of ontvries.

Dit is

die

doel

van die biografie. Aan die een kant is dit die verlede van iemand wat

vir alle ander

1

n dooie verlede is, maar deur die

lees

van

die biografie kan hierdie verlede of dood weer ontdooi. Sou

dit

filosowe

toevallig

wees dat Lethebridge een

van

die

genoemde

is? Lethe, in die Griekse mitologie was die rivier

vergetelheid.

Geinkarneerdes

moes uit hierdie rivier

in

van Hades

drink sodat hulle die vorige lewe kon vergeet. Lethe beteken ook

om te vergeet (Evans, 1988:661) en "bridge" moet die

dus

verge-

telheid oorbrug, besweer. Hierdie

diskrepansie

tussen

ideaal en realiteit

volgende gedig, "Ubi sunt?" (Sm,81)

265

ook aangespreek.

word

in

die

Ubi sunt? Weer sak 'n najaar oor die land en weer 'n dag se laaste brand waar is my jeug se droom my hoop wat werelde wou bou? Gesloop! 1

Saver my oog na agter kyk doem grys bouvalle: slym en slyk o suiwer-onbeskrewe blad verward-bekrabbel en beklad! Blinde toekomsl verledenag! Ek vra ek luister en ek wag; mag ek van alles niks behou: van al die blydskapl as berou;

1

1

van al die liefdel groats en fel niks as die haat en van die droom as die ontgogelingl die hel wat ewig om Tantalus stroom? 1

Tyd van tot wat

wat ons lok met jou genot sinnedronkenskap versot jy die skoon gewaad afruk jou skelet so sierlik smuk! 1

1

Ons aasvoels op die stink karkas hienas laggend om die groat geraamte van die droom wat was: die brood van ons bestaan: die dood. 1

1

Hierdie gedig word 'n versugting en ontnugtering oor die lewe wat so gou verbyvlieg. Die uitdrukking "Ubi sunt" beteken iets

soos:

wat het van alles geword of waarheen is alles. Die sikliese in

die natuur word deur middel van die jaar en dag

gang

beklemtoon.

Albei is besig om die einde te nader en bevestig die ongenaakbare verloop

van die tyd. In plaas van herfs word die

term

"najaar"

gebruik om die slopingsproses wat met die naderende einde gepaard

gaan

1

te illustreer. Die naderende einde noop 'n terugblik.

opvallende

plasing van die w-woorde aan die begin van die

reels in die eerste strofe vestig die aandag op die hede en

die

Gesloop"

verlede ".lt{aar" en .lt{at .lt{erelde 1

.lt{OU

••• ".

Die

1

Die vers-

"~eer"

"wou

1

bou?

is besinning en gevolgtrekkingl oenskynlik 'n paradoks

1

maar in werklikheid word die antonieme 'n herhaling van dieselfde gedagte.

Die naj aar

1

wanneer die opsigtelike aftakeling 266

in die

natuur begin, word gerontologiese metafoor. Die mens in sy najaar besin oor wat gedurende die lewe bereik is. Die aftakeling bereik 'n

klimaks met "Gesloop!". Hierdie bou-sloop-metafoor sluit

aan

by die najaarsmetafoor. In die tweede strofe word die aftakeling gespesifiseer. Alles vervalle valle,

en agteruitgang is duidelik waar te neem in "grys slym

en slyk". Van die gulde geleenthede

wat

is bou-

met

'n

onbeskrewe blad wat volgeskryf moes word, vergelyk word, het niks konstruktiefs

voortgekom

beklad", dus gesloop.

nie, want

dis

"verward-bekrabbel

Daar 1s geen uitkoms of redding uit

en

bier-

die toestand nie, want voor le slegs 'n "blinde toekoms" en

die

terugblik stuit op "verledenag". Van aldie positiewe emosies wat uit

verhoudings kon voortspruit, bly ook net die negatiewe

oor:

van die blydskap bly slegs berou, van die liefde net haat en die

droom net ontgogeling. Hiervan het dus ook niks

dis

vernietig (gesloop)

met Tantalus se lyding. ryk,

Hierdie martelende besef word

aan

nie,

vergelyk

Tantalus (Brewers, 1988:1096) was

geseende seun van Zeus en 'n nimf. Omdat hy

geheime

gekom

die mense verklap het, is hy in 'n

van

die

die

goddelike

r1v1er

in

die

Hades gegooi. Hy was tot by sy ken in die water en bokant sy

kop

het

wou

vrugte aan takke laag oor die water gehang. Wanneer

water

drink, het die water heeltemal teruggetrek en

die

hy

vrugte

aan die boom was net buite sy bereik. Hanger en dors, met kos

en

water in sig, maar buite bereik, was sy lyding. Volgens

die vyfde strafe is die lyding van die mens dat

behulp

van tyd binne bereik van sy drome geplaas

genoeg

is dit juis tyd wat hom aftakel, sloop en van

goed

is

word.

ontneem: "Tyd wat ons lok met genot" maar dan

267

hy

met

Ironies

alles

wat

kom

die

ontnugtering: "tot jy die skoon gewaad afruk// wat jou skelet sierlik Daar

so

smuk".

is 'n perspektiefverskuiwing van die spreker in die

Aanvanklik laaste

gedig.

is 'n eerstepersoonspreker aan die wQord wat

ln

die

twee strafes verander na 'n eerstepersoonspreker

in

die

meervoud . Ons, die mens, word nou vergelyk met aasvoels en hienas wat

op die "geraamte van die droom wat was"

toesak.

Aanvanklik

lyk dit as6f daar baie tyd is vir bereiking van ideale, maar

die

besef

die

daag gou dat dit die tyd is wat sloop. Die mens

word

roofdier op sy eie karkas, hy vernietig self sy drome en ideale . Die

dood

verslind net finaal dit wat alreeds

tydens

lewe

die

vernietig is. Die dood word dan net 'n bevestiging van die berou, haat

en ontgogeling. Uiteindelik word die dood die rede

vestiging van ons lewe. Die klimaks aan die einde van die strafe

word

herbevestig

en gefinaliseer in

die

en

be-

eerste

slotwoord

en

klimaks van die gedig, naamlik: "die dood". Hierdie

ontgogeling en teleurstelling

omdat die

lewensgeleent-

hede swak of glad nie benut is nie, word herbevestig in "Verspil" (A, 47) .·

Albei hierdie gedigte se titels vorm 'n retoriese

vraag

die leser direk betrek word en ook tot rekenskap

opge-

waardeur roep word.

VERSPIL?

Blare dwarrel om die ruite, Herfskil alles binne, buite, bleek, bleek dae van my siel, tyd o tyd wat als verniel! Waar is al die groat verwagtings, drome, skoonheid, liefdes, smagtings, onder sonblou somervlugte, oeste van die soet sinsvrugte het dit alles heengegaan in die soeke na die waan 268

van 'n wereld, stofontgrens, deur 'n aardverlore mens wat uiteindelik wakker word waar sy laaste dae stort, bang dat als verlore is deur 'n onbegrip verkwis en terughunker na 'n tyd heen in alle ewigheid? Met

hierdie

reeds

terugblik op die verlede

word

die

gevolgtrekking

in die retoriese gedigtitel vermeld, naamlik 'n

verspilde

lewe. Die herfsmetafoor ("herfskil", blare dwarrel om die ruite") dui

nie net die einde van die somer en aanvang van

die

winter

aan nie, maar ook dat die lewe feitlik verby is en slegs die dood voorle. Die

retoriese styl van die gedig en verslete beeldspraak

sluit

aan by die geykte herhaling van nog 'n lewe wat op niks uitgeloop het

nie. Aftakeling word sinoniem met die tyd wat verby is.

word die aftakelingsfaktor: verder

bekragtig

Tyd

"tyd o tyd wat als verniel", en

met "alles

heengegaan",

"aardverlore

word mens",

"laaste dae stort", "bang dat als verlore is" en "'n tyd heen alle

ln

ewigheid".

Hierdie besef dat alle geleenthede (soos die lewe) vir ewig verby is,

beklemtoon die futiliteit van die "terughunker na

Ironies

besef die mens te laat eers dat alles verlore

'n

tyd".

is:

"wat

uiteindelik wakker word// waar sy laaste dae start" . Start beteken et want

plotseling, met geweld, mors

al, 1994:1030). dieselfde

tyd

(verkwis)

Terselfdertyd is hierdie waarna teruggehunker word,

269

slot is

(Odendal, paradoksaal verspil

en

daarom kan dit niks oplewer nie. Tydverwysings

kry

daarom

besondere aandag

in

hierdie

gedig:

"herfskil"

as die tyd na afloop van die

groeimoontlikheid;

die

versugting

"tyd o tyd"; die terughunker na die '.'somerlugte"

toe

die

geleenthede benut moes word,

"uiteindelik", "laaste dae"

en

die klimaks "'n tydll heen in alle ewigheid". In

teenstellig

met die res van die gedig kom al

die

elemente in die tweede strofe voor, naamlik: "groot

positiewe

verwagtings,

II drome, skoonheid, liefdes, smagtingsll" "sonblou somerlugte,ll oeste

van die soet sinsvrugte". Dit alles blyk slegs 'n

"soeke

na die waan" te wees en is dus nooit bereik nie. Dit word beskryf deur doelbewuste, ietwat gedwonge mooiskrywery sodat die

verlede

'n geromantiseerde karakter verkry. Die

tiperende

gedigte

kleurloosheid

wat bejaardheid

in

Pretorius

se

kenmerk, word hier versterk deur die herhaling van "tyd"

en "bleek" en die allitererende b-klanke in die eerste strofe. Anders

as

in Van Heerden (3.12) se terugblik waar daar

'n

ryk

lewe agter le, lyk dit asof hier geen sin te haal is uit dit

wat

verby

is nie, dat daar gevrees word dat alles verlore is,

"deur

onbegrip verkwis".

5.6. POeTIKALE VERANTWOORDING EN ONSTERFLIKHEID

'n

Algemene

strewe

na

Een manier waarop dit bewerkstellig kan word,

is

agtergelate werke. Nie so dikwels as by Van Heerden

en

immortaliteit. deur die Eybers voor.

nie,

gerontologiese

kode is die wens om

maar tog, kom hierdie versugting ook

of

by

Pretorius

In albei die gedigte wat as voorbeeld gebruik word, 270

is dit

nie slegs voortbestaan wat ter sprake is nie

1

maar herlewing.

Boerdery (Sm 22) 1

Kyk wat hier staan is geen gedig nie maar 'n klein skewe beddinkie wat ek by wyse van skryf bewerk vir graan van woorde wat moet vergaan in die tyd ontbindl verdwyn verswyg hulle pynl om herleef in skoonheid op te staan by wyse van skryf. 1

1

1

1

1

1

"Boerdery" nend

as metafoor vir die onverganklikheid

1

maar

1

die

voortdurende "Kyk"

1

hoop bestaan dat die gedig

lewe en herlewing sal wees. Met

die

gevestig

gedig

1

begin

1

ontken-

oorsprong

die

word die leser se aandag op die bestaande

teerde

1

aanvangswoord die

gekonsta-

naamlik dat hierdie 'n gedig is maar ook

nie 1 wel 'n boerderyl

van

geen

'n bedryf. Hierna word "by wyse

van

skryf" gelykgestel aan "bewerk vir graan //van woorde''. Die graan moet

"vergaan"

eers

1

"ontbind" en "verdwyn"

voordat

dit

groei. Ook die woorde moet "verswyg" "om herleef in skoonheid te

Die skryfkuns word boerdery. Hier

staan".

geboer

moet

met

die Christelike gedagte van lewe na die dood ook gesuggereer. I

1.

Swaar sonder lug of son swel ek in my kokon en groei pynlik-benoud tot ek uit selfbehoud - tot barstens toe gepers bo my grafdonker beur doodswindsels van my skeur en uitvlieg in 'n vers. 1

1

1

271

op

woorde

word om onsterflikheid daardeur te bereik. Hierdeur

WOORD (S 78)

kan

word

2.

Alles verpuin, word vlamme: liggame, gras, stamme en wat ons versamel, is as. Maar wat by die ewige afval hoort en wat nie, word bepaal deur die pluimaluin van die woord. Slegs die woord verleen onsterflikheid. Shakespeare het dit reeds in sy sonnet no. 18

(1986:469) besef:

So long as men can breathe or eyes can see, So long lives this, and this gives life to thee. en no 55 (1986:474) Not marble, nor the gilded monuments Of princes shall outlive this powerful rhyme. Die

woord en vers word vergelyk met die papie wat groei tot

moet uitbars en mot of vlinder word. Sterk is die kontras

dit

tussen

die beeld van die vasgevange hulpelose papie in "grafdonker"

wat

op die dood sinspeel, en die vryheid van die vlinder wat onbeperk in sy beweging is. Soos die papie geen ander keuse het as om

uit

te bars nie, het die digter geen alternatief as om te dig nie. Om te dig, is nie net selfbehoud nie, maar 'n poging tot onsterflikwant daardeur sal hy:

heid, dit

wat

woord". "is

sal

"die doodswindsels van my skeur"

duur, "word bepaal deur die

puimaluin//

van

en die

"Alles verpuin" en alles wat versamel word, kom tot niks,

as".

Slegs met die gedig kan hierdie

sterflikheid

besweer

word. Dit is die woord wat uiteindelik bepaal wat behoue sal bly. Hierdie proses is onwillekeurig, want selfs by die gebrek aan son en lug - noodsaaklik vir groei - word die proses nogtans voltrek. Deur

die

"swaar gepers",

doodskodes wat in die eerste stofe

sonder

lug of son",

oorheers,

"pynlik benoud", "tot

naamlik

barstens

toe

"grafdonker", "doodswindsels" word die indruk geskep dat 272

die dood die oorwinnaar 1s. Paradoksaal saam met die

doodskodes,

kom die verset van die lewe 1n duidelike groeikodes soos "swel", "groei", "selfbehoud", die

triomfantelike:

"beur", "en

"(doodswindsels) van my skeur", en

uitvlieg (in 'n

aanvangswoord "swaar", staan

vers) ".

Teenoor

"uitvlieg" as klimaks in die

die slot-

versreE:H. In

die tweede strofe word van dieselfde tegnieke en

stylmiddele

gebruik gemaak om die vernietiging en verganklikheid van alles te Teenoor

oorwin.

"Alles

verpuin",

"(vlamme)

Uilles word deur emumerasie herbevestig) "die

1

verteer

"as" en "afval"

alles" staan

1

woord" wat nie tot die "ewige afval "behoort nie."Gras"

is

boonop 'n Bybelse verganklikheidsmetafoor. Net soos in die eerste strofe

word

gekontrasteer bevestig [f]

die in

aanvangs- en slotwoorde

van

hierdie

'n klimaktiese oorwinning. Selfs

die kontraste

en assonerende [a]

1

vergelyk byvoorbeeld

die

die

strafes halfrym

allitererende

in deel 2 teenoor "word" en "woord".

So vinnig gaan die lewe verby dat die "digterlike ek" hom telkens die vraag afvra of die lewe ten volle benut is. Die tyd takel en

bring

die dood. Nogtans bestaan die hoop dat

die

alles sal uitwis niel maar dat iets sal voortbestaan

dood

af n1e

en onsterf-

likheid aan die digter sal verseker.

5.7 AFSKEIDS-, DOOD- EN STERWENSKODES Die dood- en sterwenskodes in Van Heerden en Eybers se poesie

is

terselfdertyd eenders maar ook verskillend soos wat hulle lewensbeskouings uiteraard ook verskil. Nietemin is dit 'n probleem wat deeglik

aangespreek word. Ook in Pretorius se gedigte is dit

onderwerp wat ooreenkomstig sy eie aard beskou word. 273

'n

In

11

0ud

lewe/ I is

(A,59) begin die eerste

word 11 nou" ..

versreel

(en kom tot die gevolgtrekking)

met: ... om

(8,16) sluit daarby aan dat die ouderdom

"Afskeid"

"Om

te

te"rus".

die

tydperk

van afskeid is voor die dood. AFSKEID Om oud te word, is om meer dikwels, klein, diep-eensaam wakker in die nag te le; om langvergete name weer te se en ou verrukkings oor te peins en pyn: dis hoor hoe roep die nagwind (kamerwande staar star op die ontbinding van die vlees; leeg le die eenmaal volgelaaide hande en tas nie meer na vreugde of weer die vrees) Oudword is weet dis tyd om te vertrek; dis stil die huis deurdwaal langs kas en rak, kleinode aanraak maar niks, niks inpak ... Net die gordyne een vir een digtrek en, stadig stappend, by die deur bly staan en stom vir oulaas omkyk - eer jy gaan. In die oktaaf van hierdie sonnet word bestekoname van die dom

gemaak

deur enumerasie van die

gerontologiese

ouder -

kodes.

Dit

beteken onder meer:

*

om snags wakker te le;

*

eensaamheid by die herinnering aan vroeere geliefdes en vriende;

*

herbelewing van goeie en slegte ervarings;

*

bewus wees van die aftakelingsproses;

*

besef dat vreugde en leed in die verlede le;

*

eensaamheid as gevolg van alleen wees;

*

gevoel van nutteloosheid.

Allesoorheersend

is die besef van nutteloosheid,

eensaamheid. Eensaamheid word beklemtoon deur die "klein"

sowel as

hande wat nou

11

11

aftakeling

kwalifiserende

diep". Nutteloosheid word aangetoon

leeg le", let terlik is di t nie vol nie, 274

en

deur

die

figuurlik

is die hande nou oorgegee aan niksdoen. In plaas van 'n dader die

oue 'n bepeinser van die "ou verrukkings" "en pyn".

is

Aftake-

ling is nie net fisies nie, maar ook gelee in die afwesigheid van die eens menigvuldige aktiwiteite. Oudword word in die oktaaf sowel as die sestet gekwalifiseer. Die wending

is daarin gelee dat die sonnet die huidige toestand

die bej aar.d e beskryf asook di t wat in die verlede le. Die

van

sestet

word aan die toekoms en die voorbereiding daarvoor gewy. Oorheersend

is

voltrek die

die

gedagte aan die dood en dat dit

met

die

sal word. Ouderdom is dus, soos die gedigtitel

tydperk van afskeid. Onafwendbaar is die dood.

vertrek aantoon,

Dit

beteken

die aflegging van alles wat ervaar, bereik, gekoester en

vergaar

is. Eufemisties word die dood met "vertrek" en "gaan" versag. Dat die

afskeid

moeilik

is, word bevestig met

die

herhaling

van

"niks" van die kleinode en besittings wat ingepak kan word nie en die alles

ellips wat

"eenmaal "leeg

waarmee die gedagte by die leser agtergelaat

gelaat moet word,

gelaat

kontrasteer

volgelaaide hande" en korrespondeer met die

le" in die oktaaf.

word.

Die

met

die

hande

wat

Dat die afskeid 'n realiteit is,

beklemtoon deur die geaksentueerde "weet" en die afwyking in

word die

metrum sodat die klem dwarsdeur op die vertrekgedagte val:

I v vI vI v vv I Oudword is weet dis tyd om te vertreki Die reismetafoor as gerontologiese kode word hier goed benut. Nie net staan die bejaarde op vertrek nie, maar die moeilike afskeid, die

die

gor-

die tog na die deur, die omkyk, die huiwering by die

deur

fyn verwoord. Hierdie afskeid word deur die tog na die deur

stap

dyne,

afsluit van 'n verblyf word met die "digtrek" van

275

vir stap voltrek. Die

slotgedig

"Afskeid"

(S,

in

Serusiet (1983) se titel is

100). In hierdie gedig word die

baie

gepas

willose

spreker

sonder keuse gelaat en anders as in baie van die·ander poesie 'n eerstepersoonspreker aan die woord. Die

hier

ook

vertrektyd

lS

het

aangebreek en "ek moet jul verlaat''. Die kleinletterbegin van die gedig

laat die indruk dat dit aansluiting by 'n

vorige

gesprek

(gedigte) vind. Die reismetafoor word as't ware makrometafoor

in

hierdie gedig. AFSKEID ek moet jul verlaat die gloed in my portaal word vaal die bloed in die aorta stol ek moet vertrek op 'n lang rit deur die niemandsland oorkant die grens van die stilte van masker na werklikheid die klokke brons oor die stad my porseleinvriende in aandpakke wag by die skaakbord vir my (dood is die enigste pion wat in alle rigtings ry) (agter die huis en stermuur met die kruis tril in die nagtuin die emaljestemme van voels bewoe monochrome nocturnes) my koffer is gepak met vergete verledebegeertes latente talente verslae verslae met wanhoop gegespe en met etikette geplak van onbestemde bestemmings in die rigting van port morte mount mourn Hierdie (8,16)

tot

in

gedig

moet saam met

en as voortsetting

gelees word. In die eerste "Afskeid" vorder

van die

die portaal met die besef dat hy van alles om

276

"Afskeid" spreker hom

moet

afskeid neem sonder om iets te mag saamneem. In Hierdie "Afskeid" is hy nou reisvaardig met "my koffer gepak". · Die

aftakeling het in so 'n mate gevorder dat "die bloed in

aorta

die

stol", daarom kan die vertrek nie uitgestel word nie. 1

eufemistiese terme word die dood benoem as "vertrek", "niemandsland",

"oorkant die grens", "stilte",

In

"lang rit",

"port

morte"

en

mount mourn". Waar die dood wel op sy naam genoem word, is dit in Latyn, vreemder en sagter as die Afrikaanse werklikheid. In die eerste strofe van die gedig word die vertrek

aangekondig,

en

die

die tweede strofe omskryf die dood. Hierin word

vertrek

deur

die gebeier van die klokke

oor die stad aangekondig

deur

begrafnis gesuggereer wbrd.

pion

van die dood val in alle rigtings aan. In die derde

waar-

Skaak is 'n oorlogspel en

die

strofe

word aangetoon wat agtergelaat word en in die vierde wat

saamge-

neem word. Al wat uiteindelik oorbly, is die teleurstellings, die onvervulde

begeertes en ideale, waarmee die spreker tot

einde gekonfronteer word. Deur woordspeling

op

word die teleurstel-

ling en mislukking uitgehef: "vergete verledebegeertes", talente" Die

(dieselfde letters omgeskommel) en

die

"verslae

inhoud word deur wanhoop bymekaar gehou, want

"latente verslae".

die

toestand

sal onveranderd bly. Die spreker is reeds onderweg na "onbestemde bestemmings" waarop nou net een bestemming aangetoon word, lik

die

dood: die poort van die dood en berg van

rou.

naamVroeere

aanduidings in hierdie gedig van die verwagte bestemming is "niemands 1 and" ,

"oorkant die grens",

"werklikheid", waar "my

porse-

1. Dis ironies dat die digter aan 'n hartaanval beswyk het terwyl hy in die dokter se spreekkamer besig was om sy rekening te betaal.

277

leinvriende in aandpakke// wag by die skaakbord". Die kleurloosheid van die bejaarde se lewe in Pretorius se poesie word

hier met onnatuurlike en monotone klank ondersteun:

"emal-

j estemme van voels/ I bewoe monochrome nocturnes"·. Soos

in Eybers se laaste digbundels laat hierdie

slotgedig

die

indruk dat die laaste geleentheid vir afskeid hiermee benut word. 'n Duidelike doodsiening blyk uit die gedig "Aand"

(Sm,98) waarin

die aand metafoor word van die dood. Soos die nag geleidelik die lig verduister, van ander

sal die dood 'n mens uit die lewe en gesigsveld

verswelg.

Aand Dof oar die vlaktes sak die danker donsig en al die einders glimmer diep en wyd, net teen die hemel vlam 'n wolk, felbronsig, al heller teen die nagoneindigheid ... Die stadsgewoel word langsaam stiller in die donkerende strate wat haas swyg waar marmer grouer in die skadu's glim .. Alleen die wolk wat teen die hemel styg. 0 skoonheid, hier waar ook my skemer daal en stadig soos die stadsrumoer my drome my laaste hoop en al my strewe faal, ek uitgewis word soos die berge en borne, skyn oor my skemering . jou vergesig! Styg oor my sterflikheid verhewe lig. In die oktaaf van hierdie sonnet is aand die beskrywing van hoe die nag daal, die skemer en later die danker alles oorweldig. Die toepassing in die sestet maak aand tot sterwensmetafoor.

Op die

horison vorm die helderheid 'n skerp kontras met die toenemende danker op die vlakte.

So oak word die lewe geleidelik deur die

dood oorgeneem, maar in die verrassende slot kom die ewigheidsverwagting:

"Styg oor my sterflikheid verhewe lig". Dus triomfeer

die "lewe" oor die dood. Dwarsdeur die gedig word die duisternis wat lyk asof dit alles 278

insluk,

getroef deur die lig. Die aanvangswbord is

"dof" gevolg

deur die allitererende "donker donsig", maar die slotwoord in die gedig is die klimaktiese "lig". Die slotwoord word gekwalifiseer deur

"verhewe"

ondersteun

deur

"skemering" deur:

wat

en uiteindelik

en

oor

my

sterflikheid" . "skemer

"nagoneindigheid",

"glimmer",

"einders"

"Styg

"vlam",

"sterflikheid". "felbronsig",

Donkerte

word

"uitgewis",

daal" ,

word beklemtoon

Lig

'!glim",

"verre

"vergesig" word by die lig betrek.

lig"

en

Die werkwoorde

bevestig die triomferende krag van die lig, nie net in aantal nie maar

ook

deur

die

"word", "swyg", en "styg"

volgorde,

naamlik:"sak",

"glim", "styg",

"daal",

"glimmer",

"vlam", "skyn"

"faal", uitgewis,

(kursivering het betrekking op aand).

Saam met die besef dat daar afskeid van die lewe geneem moet word omdat die dood naby gekom het,

is daar die gerusstellende wete

dat dood nie die einde is nie.

5.8 RUIMTEKODES

Soos

reeds

in die bostaande besprekings aangetoon

vestig

waardeur

sy aftakelingr afhanklikheid en

die

ingeperkte

ruimte waarin die bejaarde hom bevind 'n ontluisterde omgewing

is

is,

wanhoop

word. Sy wereld word kleurloos, sy aktiwiteite

be-

verskraal

tot die noodsaaklikste om aan die lewe te bly. Vernedering

en

skending van die mens se

privaatheid

word

verlies aan blaasbeheer geillustreer. Daarom dat die toilet 'n

ruimte

is

wat in 'n hele aantal gedigte

"Gerontologie" huis"

(8 12): 1

(A, 21) 11

saans

"urine"i

"walm" .. ln die WC

1

vermeld

(WC)

word.

In

in "Ou man in ouete-

kleinverlaatr//drup 279

met

dit

pynlik

deur

sy prostaat 11

en

in

noud word 11

waardeur die afval uitloop: bad en WC,

11 •

(A, 59)

is

dit

die

toilet

nafval te laat uitloop// uit wasbak,

Dit word nie net 'n veelbesoekte vertrek in die huis

of tehuis nie,

maar toon in watter mate die bejaarde se ruimte

gekrimp het en watter probleme hy ondervind. Die toilet vorm deel van die gerontologiese ruimtelike kodes.

5.9

VOORLOPIGE SAMEVATTING

Uit voorafgaande is die gerontologiese kodes duidelik identifiseerbaar in Pretorius se gedigte. Die negatiewe ouderdomskodes is by al drie die digters aanwesig,

maar by Pretorius is die aak-

ligheid van ouderdom uniek.

Die digter distansieer hom van die veroudering in die gedigte deur gebruikmaking van 'n derdepersoonsbetragting.

Gestalteverse

en objektivering word ook vir die doel benut Van

'n

hele

lewe bly daar uiteindelik niks oor

byeengebring en bereik is, moet alles agtergelaat word: aanraak, maar niks, niks inpak ...

11

dit

nie, 11

wat

kleinode

Ouderdom is bloot die voorpor-

taal van die dood, die brug tussen die lewe en die dood. Die dood skuil in die lewe. Deur aftakeling bereik die mens so 'n vlak dat die dood net 'n verlossing kan wees. Dit word die tyd en geleentheid om voor te berei vir die dood.

Daar is duidelik

heidsverwagting wat hoofsaaklik deur aand-,

nag-,

'n ewig-

donker-,

lig-

en herfsmetafore aangebied word.

Deur middel van woordportrette, outobiografiee en 'n terugblikke op die verlede word daar gepoog om onsterflikheid aan die bestaan

280

te verleen. Deur die ouers se ouderdomsbeelding en veral die rna se verset

teen

die

dood word die

mens

se

sterflikheid

en

sy

Tyd

is

strewe na onsterflikheid beklemtoon.

Die

tyd word as

vernietiger skokkend

en

die

groot

vyand van die

verantwoordelik

vinnig

verloop

sodat

vir die

die mens

mens

ervaar.

aftakelingsproses op

'n

dag

wat

verwonderd

terugkyk en besef dat hy eintlik sy, kanse verspeel het en die tyd hom ingehaal het en

'n einde aan die benutting van geleenthede

maak. Herinneringe bevestig die tydsverkwisting en die besef dat daar nou niks meer verander kan word nie. Verwardheid

by

die

bej aarde

word

motief

1n

vele

van

hierdie

gedigte.

Die

ruimte

in die

gedigte word hoofsaaklik binneruimtes,

baie

beperk, soms onuitstaanbaar, maar ook die veilige vesting teenoor die vyandige buitewereld. Dikwels voel die bejaarde vasgevang en wrokkig teenoor sy leefruimte.

Prosodies is dit weer eens met behulp van die teenstelling, paradoks en jukstaponering wat die ouderdom deur kontrastering met die jeug en verlede, die ideale en die realiteit uitbeeld.

In

Pretorius

hulpeloosheid

se verse word die

afstootlikheid,

vernedering en

van die oue deur gestaltes en objektivering bloot-

gele en die aftakeling deur verdierliking.

Die kleurgebruik is

opvallend saai, kleurloos en neutraal, naamlik: dof, danker, grys en vaal.

281

Eensaamheid, ontgogeling, daadloosheid, ontkenning van die ouderdom, herinnerings, aftakelingskodes

fot0

1

S

is saam met die liggaamlike siekte- en

in ooreenstemming met

die

van Van Heerden

en

Eybers.

Soos by Eybers en Van Heerden die geval is, is aftakeling tot die dood toe 1 n duidelike gerontologiese kode,

maar anders as by die

twee digters, word dit dikwels afstootlik uitgebeeld. Die ruimte bevestig die onuitstaanbare toestand en deur teenstellende beelden woordgebruik word dit deurgaans beklemtoon.

Anders as by Eybers en van Heerden 1s Pretorius se kyk na die ouderdom donker Depressie, die

en

ontbreek

die

humor,

satire

en

selfironie.

wat op sigself tipies van die ouderdom is,

somber,

pessimistiese kyk na die

aftakeling van ouderdom.

Dit laat

1

hulpeloosheid en

blyk uit aaklige

n mens wonder of die onverge-

noegdheid voortspruit omdat erkenning vir sy werk uitgebly het.

Nogtans is die samesyn van die gedigspreker of digter saam met die eggenote wat saans op die stoep die rustigheid na die dagtaak beleef,

1

n

net

so

rustige

afwagting op die nag, weerspreek in mens soos

1

afwag op die

dood .

Hierdie

rustige

wat terselfdertyd ouderdomsmetafoor word,

n mate die felle,

ontluisterende afloop van die

aangebied in sommige gedigte.

Verhoudingsgewys is die aantal ouderdomsgedigte by Pretorius veel minder as by Van Heerden en Eybers, maar veel skokkender, skerper en ontluisterd.

282

HOOFSTUK 6

6

SLOTSOM:

HEERDEN,

GERONTOLOGIESE

IN

DIE

POeSIE

1

1

n kode noodsaaklik om

n sender na

1

1

ERNST

VAN

n suksesvolle bood-

n ontvanger te sein.

eiste is dat beide die sender en ontvanger

1

di~

die boodskap te kan dekodeer of ontsyfer.

bestudeerde

digters

voorkom,

te

n Belangrike verkode moet ken om

Daar is met

studie gepoog om die gerontologiese kodes wat die

VAN

ELISABETH EYBERS EN S.J. PRETORIUS

Volgens Jakobson is skap van

KODES

hierdie

in die tekste van

identifiseer.

Deur

beskrywing van die gerontologiese kodes is dit moontlik om

die di~

kodes ook in ander tekste raak te lees. Dit sal die leser dus in die tekste van ander kunstenaars wat in hierdie

staat stel om

gerontologiese modus werk, korrek te resepteer.

Van Heerden,

Die produktiwiteit van

Pretorius en Eybers

weer-

spreek die siening dat mense na aftrede niks meer kan verrig nie. Elkeen van hierdie digters ervaar die gevolge van die ouderdom aan eie lyf en kan daarom uit eie ervaring die probleme en die verwerking daarvan poneer.

Ouderdom en byvoorbeeld die gepaard-

gaande

onthegting wat

aftrede,

lei

tot

1

aanpassing tot gevolg het wat onder andere verwerk word.

Ouer mense

en ander

n

hele

psigologiese

in die

"resepteerders"

letterkunde kan

daarmee

identifiseer .

In hoofstuk 2 is onderskeid getref tussen die inhoudelike kodes waarvolgens die herkenbare gerontologiese eienskappe geidentifi seer

sou

word

en

die

literere

kodes.

283

Die

literere

kodes

kon

bepaal

word deur vas

aanbod,

te

stel

in watter mate

die

digter (s)

se

vorm en styl "aangetas" is deur die ouderdom in die ge-

digte wat die sloping en

veroudering aanspreek.

Met die toename van ouer skrywers en digters is dit v anselfsprekend dat ouderdomsverwante temas aandag sal geniet.

Lesers,

oud

en jonk, sal in staat moet wees om hierdie ouderdomskodes te kan en wil

(h)erken. Alhoewel mense van dieselfde ouderdom gedeelde

ervarings en probleme sal he, kan hulle vanwee die ontkenning van hulle eie ouderdom blind wees vir die ouderdomskodes, of weier om met die karakters te identifiseer.

6.1 GERONTOLOGIESE KODES

Uit

die

aantal

voorafgaande duidelik

Verskillende

hoofstukke

herkenbare

uitgangspunte

dood.

duidelik dat

gemeenskaplike is

die

unieke ervarings. Nogtans is daar ouderdomsbenadering,

is dit

verwerking

gevolg

daar

ouderdomskodes van

elke

'n lS .

digter

se

opvallende ooreenkomste in die van

probleme

en

die

naderende

By elkeen is daar soeke na sin in die verlede en vir die

toekoms,

die verwerking van traumatiese ervarings en be sinning

oor siekte en dood. Gedigte oor die ouderdom word dikwels pogings om die dood te besweer.

6.1.1 BIOLOGIESE KODES

Die biologiese kodes wat die liggaamlike slopingsproses tipeer, is

die

maklikste

verkromming,

herkenbaar.

grys hare,

Al

die

tandeverlies,

284

opsigtelike

tekens

gevolge van beroerte,

soos die

verlies van die beheer van liggaamsfunksiesl tiewe geheue lyf word

1

kom in oormaat voor.

1

(N 13) 1

Regop bly 1 word

(579) 1 1

Die verwronge en veranderde

n remmende faktor vir die gees wat nie mobiliteit hoef

in te boet nie. "Trip"

gebrekkige en fou-

en

1

(497)

"Versugting"

van Van Heerden en" ... as

Lompheid word

1

Siektekodes. is bloedtoevoer

1

n

gerontologiese

onder meer

n ideaal en stryd: by

dood" kode

Eybersi

(Sml15)

by al

"Ouetehuis"

van

drie

Pretorius.

die

(wat

kardio-vaskulere

vergelyk

digters.

oneffektiewe

hartsteurnisse en beroerte tot gevolg het)

pros-

1

taat- en blaas-probleme en siektes. Sommige siektes soos beroerte en amputasies laat duidelik herkenbare letsels.

Die verlies aan

beheer oor liggaamsfunksies soos "Ou man in dekstoel 11 Van Heerden en "Ou man in oue-tehuis" as

vernederend

gekodeer.

Die

By Pretorius word dit afskuwelik Eybers

is

slaaploosheid

1

n

1

(KW

van Pretorius word

1

ui tbeelding

dikwels onvleiend. Vergelyk "Ouperd"

By

(8 12)

1

(TV 1 11) van

van 43)

die

ouderdom

en "Lyer"

verdere

kode

I

soos

35)

(N 1

soos in "Gerontologie"

is

(A 21) 1

interessant

genoeg ook by haar landgenoot A. Roland Holst in sy latere poesie. Aftakeling of sloping geskied oor die hele spektrum van die lewe en word kode van die eie veroudering maar ook van ander.

6.1.2 AFTAKELINGSKODES

Aftakelingkodes toon die verminkingl weerloosheid en verskrikking 1. Eybers se bundels word soos volg aangedui: slegs 1 n bladsynommer is die Versamelde gedigte (1990) die ander verwysings is die publikasiedatums. Van Heerden se bundelverwysings is Tyd van verhuising ( 1975) (TV) Kanse op 'n wrak ( 1982) (KW) Die swart skip (1985) (SS) Amulet teen die vuur (1987) (AV) Kwadratuur van die sirkel (1990) (KS) en Najaarswys (1993) (N). Na Pretorius se bundels word soos volg verwys: Anamnese (1991) (A) Lemma (1974) (L) Smartlap(1981) (Sm) en Serusiet (1983) (S). 1

I

1

1

1

1

285

en vernedering wat die sloping tot gevolg het. mens tot Tyd

1

n

ingeperkte,

(S, 7)

gedigte

oor

n gevangene.

( 1989),

van verhuising

"Album"

1

Vergelyk Van Heerden in

Pretorius se ontluisterende gedigte,

en "Ou man in oue-tehuis" siekte

en val

Dit verander die

en

"Sewe

(S, 12) en Eybers se vele

dae

op

die

rand van

8 0",

1994:31. Aan die ander kant bied dit die geleentheid vir oorlewing, deursettingsvermoe en doelgerigte teenkanting. By Pretorius sowel as Eybers is die tyd die slopingsfaktor . Vir Pretorius is die tyd vyandig teenoor die mens. Aftakeling is die rede vir die mens se eensaamheid,

noodgedwonge afsondering en magteloosheid.

Dit kastreer die mens. Ouderdom, verval en aftakeling word gelyk aan mekaar gestel.

Hierdie aftakeling is,

ironies genoeg, nood-

saaklik. Deur sloping word die wereld gereinig van dit wat oud, verslete en uitgedien en oorbodig is, soos in "Afbraak"

(TV,64).

6.1.3 SOSIAAL-GERONTOLOGIESE KODES

Sosiaal-gerontologiese kodes tipeer die sosiaal-onaanvaarbaarheid van

die

bej aarde

wat

afgesonder

ouetehuise soos in "Ouetehuis"

word

(N,

13),

van Van Heerden en "Gerontologie"

(A,

huis" hoof",

(S,12) (L,30)

van Pretorius.

deur

die

samelewing

"Senior burgers" 21)

(SS,

in 21)

en "Ou man in ouete-

Die bej aarde self,

soos

"Die skool-

onttrek hom aan die buitewereld en besef dat hulle

nutteloos geword het. Dit word

1

n toestand waaruit geen redding

anders as die dood moontlik is nie.

Interaksie met die oorbly -

wende tydgenote en kunstenaars blyk uit die groot aantal opdraggedigte,

veral deur Eybers en

'n aantal by Van Heerden.

In die

teken van die ouderdom en naderende dood kan daar nie groot en langdurige verwagtings van verhoudings gekoester word nie.

286

Ver-

houdings verskraal kwantitatief en die bej aarde word weerloser ook

ten

opsigte van ander mense.

Kluisenaarskap

is

definitief

kode by Eybers. Dit word 'n "inspin" in die verkleinde wereld

en

die ander digters se verhoudings verskraal dermate dat dit ook by hulle die geval is.

6.1.4 PSIGOLOGIESE KODES

Psigologies-gerontologiese kodes toon duidelik dat die ouderdom vir elkeen 'n negatiewe ervaring is.

In "Dawid-leeu"

Heerden)

Onproduktiwiteit

ming

1

"besoedel"

onthegting

die

grys

hare.

kragteloosheid

1

gevoel van nutteloosheid

1

1

verlies

aan

(88 12 1

1

1

Van

vereensa-

mobiliteit

1

'n

en gebrek aan interaksie met ander word

die gemeenskaplike faktor in die digters se poesie.

Die posi-

tiewe kode in die verband is dat dit tyd en geleentheid bied vir geestelike ryping

1

'n ingesteldheid op die self vir oorlewing.

Die gemeenskap dien as spieel vir die mens om hierdie lewensfase by homself te herken.

6.1.4.1 BESINNING

Besinning ideale

1

wat

rekenskap en bestekopname is veel benutte kodes. gestel

is

I

en

dit

wat

bereik

is

I

word

gestel. Pretorius sowel as Van Heerden ("Sub A":SS 70) 1

Die

teenmekaar besef die

arrogansie van die jeug wat na die onmoontlike streef en daarom ontnugtering ervaar ten opsigte van die gekoesterde ideaal en die uiteindelike werklikheid.

Daarom moet daar nie aan die verlede

vasgekleef word en so die hede ontken nie. Al bly daar niks oor van die mens wat gelewe het nie

1

was elke mens en lewe uniek en

287

onherhaalbaar

( "Vooroefeninge":

AV,

Ouderdom word,

8) .

nieteen-

staande aftakeling, die hoogtepunt van die lewe, waarheen gegroei word. Eybers

8pyt/berou

en

besinning

oor

die

verlede

in die bundeltitel en gedigte van Respyt

skapkodes sluit die volgende in:

word

kodes

(1993).

by

Reken-

sake wat afgehandel moet word,

die aanvaarding van die verantwoordelikheid van wat verby is en die versekering dat alles nie tevergeefs was nie.

6.1.4.2 HERINNERING

Herinnering is een van die gerontologiese ontkenningskodes. Daar word

deur

(ruimte,

herinneringe

vanuit

die

gerontologiese

lewensverwagting en gestremdheid),

begrensing

na die vrye,

onge-

skonde jeug ontsnap. Ook deur die droom word die huidige situasie ontken en kan Van Heerden

( "Droom" TV, 3 9)

en Eybers

( "Droomryk"

1994,35) weer moeiteloos beweeg. Herinnering toon met behulp van enkele momenta's

(waardeloos vir ander)

lessenaarlaai of

'n paar foto's gereduseer word,

onder andere in "Opruiming" oue-tehuis" besit,

(AV,61)

dat

'n hele lewe tot

'n

by Van Heerden

en Pretorius in "Ou man in

(8,12). Vir Eybers word alles wat verby is, onsigbare

suiwer omdat die ervaring verby was voordat dit aangetas

kon word.

Biografiee,

verlede vasgryp.

memoirs,

portrette en foto's

probeer die

Opdraggedigte aan ander kunstenaars en tydge-

note verleen erkenning aan 'n leeftyd se vriendskappe en verhoudings. Foto's, soos herinnering, ontken die gerontologiese situasie ("Album", 8,7). By Pretorius is daar min sin uit die verlede te haal,

dis net bevestiging van verkwiste tyd en die besef dat

verganklikheid onvermydelik is.

288

6.1.5 AFSKEID EN DOOD

Afskeid- 1 dood- en sterwenskodes is baie prominent. Net so weerlaos as wat die mens teenoor die ouderdom staanl ·staan hy teenoor die dood

( "Vooruitsig" N 43) .

Dit is onontwykbaar

I

die mag wat

1

oor alles seevierl die opppergesagl Skoppensboer. Dood boorte1 is deel nie geen

'n unieke 1 eenmalige ervaring wat niemand met jou kan waaroor nie verslag gedoen kan word nie

1

bestaan

voorskrifte

elkeen

van

digters

die

sterkstes behaal het

1

nie

wat

laaste

reeds

die

ouderdom

By

1993:9)

van

die

heel

'n realiteit waarmee hulle saamleef en

gedigte staan in die teken die

( "Versorgingstaat"

en waaroor

1

is daar 'n bewustheid van die ervaring wat

op hulle wag. Dit is dus

van

soos ge-

1

aantal

van afskeid.

bundels

Eybers se gediginhoude

sinj aleer

reeds

afskeid

en

die

verwondering dat sy nog steeds leef 1 slaan kort-kort deur byvoorbeeld in "Snags"

(1994:7) . Die doodsverwagting is verskillend. By

Eybers word dit in paradoksale terme verwoord.

Dood bied uitkoms

vir almal wat na stilte en rus smag 1 onthef van die moeite om voort te leef en bied die geleentheid om na die oorsprong terug te keer soos in

"Terug"

daar hoop op herlewing "nulpunt"

genoem.

Die

(433) .

By Van Heerden en Pretorius

wedergeboorte maar dood

1

dood

word

dikwels

lS

word ook die

eufemisties

benoem.

Naasbestaandes se afsterwe maak die persoonlike dood realiteit en verskerp die onmoontlikheid van ontvlugting

("In memoriam

oris" 515)). Dit bevestig Woodward (1991:125)

se siening soos in

2. 2. 2. 5

dat

geliefdes

se afsterwe die

j aarde laat begin losraak. dubbelgraf

en

Eybers

se

lewensbande van die

sor-

be-

By Van Heerden wag die plek ln die ouer

suster

het

reeds

die

voorbeeld

gestel. Die wag op die dood word 'n lewenswyse soos Kundera se 289

aanhaling in hoofstuk 1 wysings mens,

word

algemeen

(1.7.1)

gebruik.

maar die dood is

aantoon.

Eufemistiese doodsver-

Dood

die

lS

slotwoord

vir

die

'n rede en herbevestiging van die lewe.

Anders as die "verganklikheidstema" wat al dikwels in die verlede in kunstenaars se werke beskryf is, is hierdie aftakeling tot die dood toe en die gereedmaak vir die dood in gerontologiese terme.

6.1.6 KREATXWITEIT

Nieteenstaande die besef van die dood as realiteit, definitiewe soeke na 'n voortbestaan, immortaliteit. digters

hoop

dat

hulle

digwerk die

dood

sal

is daar

'n

Al drie die

kan besweer.

Die

woord is uiteindelik al wat oorbly, al is dit slegs die kriptiese grafsteengegewens voetnota

(Van

Heerden,

( "Vooruitsig",

N: 43) .

of

Daar bestaan egter twyfel,

en swak

woorde is ontoereikend

"Woordpensioen",SS:42)

(Van Heerden,

"Sub A",

'n want

SS: 70).

Bekende kunstenaars of karakters soos Faust word intertekstueel benut om digterlike onsterflikheid te staaf. Die nageslag,

as

'n

soort menslike ketting, kan ook help want 'n nageslag bevestig en sit

j ou

lewe voort.

Elkeen van die digters

het

gedig ( te)

hulle ouers en by al drie word die moeder uitgesonder. word

onsterflikheid

aan

Woodward se waarneming

haar/hulle

verleen.

Dit

sluit

oor

Hierdeur aan

by

dat die moeder 'n algemene gerontologiese

kode in die werke van ouer kunstenaars is (1991:105).

6.1.7 RUIMTELIKE KODES

Die ruimtelike kodes stem ooreen by al drie die kunstenaars. Die ruimte is antisosiaal. Daar word van die veelbenutte buiteruimte

290

in vroeer gedigte na die beperkte (inperkende) binneruimte beweeg vanwaar die wereld na buite betrag word.

Die gedigsprekers word

waarnemers. Vyandigheid van die buiteruimte maak dit raadsaam om tuis te bly en

(Van Heerden,

"Opruiming" AV: 61). Vanwee aftakeling

afsondering word die

ruimte

in ele

hospitaal gelykgestel aan inperking, soos

in

Verlies

"Album"

(S,

en

7)

aan privaatheid

ouetehuis

ouetehuis

of

gevangenis en verstrikking

"Gerontologie"

(A,

21)

van

en waardigheid kenmerk die

of hospitaal.

(siekeboeg)

woonplek,

Pretorius. verblyf

ln

Die ruimte dikteer aan die

inwoner, want al wat behartig kan word,

is die verkleinde ruimte

wat later gereduseer word tot bed of stoel. Die digters en sprekers ontsnap uit hierdie ruimte

deur die gees wat die liggaam

van sy inperking bevry soos in "Huisbaas"

(TV,

2 5)

van Van Beer-

den. Sodoende kan Eybers benewens die kaai en boom op die straathoek wat sy van agter haar raam waarneem, ook die Suid-Afrikaanse werklikheid duideliker .

6.1.8 LITEReRE KODES

Die literere kodes wat hier ter sprake is, verstegniese

middele

en

die

beeldspraak.

kodes kon geidentifiseer word. Eufemisme,

het te doen met die Bepaalde

metaforiese

veral ten opsigte van

die doodskodes kom dikwels voor soos "Aan die verhuisingsmanne" (TV, 15).

6.1.8.1 METAFORIEK

Metaforiese beelde sentreer om

sikliese seisoensbeelde waar die

291

winter as tyd van langer nagte en donkerte beeld van die dood word, byvoorbeeld sioen"

Van Heerden se "Cliche"

(TV,40)

en "Woordpen-

(SS, 42). Aand as voorloper van die dood en nag as doods-

verwysing is net so volop. Dood word die uitwissing van alle lig, die einde van die dag soos in "Aand''

(Sm,

98) van Pretorius. Die

son en somer en lente wat net nie die winter heeltemal kan deurbreek nie,

word oorskadu en verduister deur die winterse donker

en leweloosheid.

(1987)

Rymdwang

In

oorheers die doodseggo en

ontluistering deur die duisternis en winter. Najaar wat eerder as die sinoniem, van ryping,

herfs,

gebruik word,

aftakeling,

afloop,

kom dikwels voor as die tyd

en besinning en kenmerk al drie

se poesie. Dit sluit aan by die tydmetafore waarin tyd die vernietiger of sloper is. Buite gaan die seisoene hulle gewone gang, maar vir hierdie

gedigsprekers

lewe is 'n cliche"

Die

duur die

winter,

skeepsreise,

"Die

(TV,40) van Van Heerden.

reismetafore word deur Van Heerden benut

skepe,

vergelyk

wrakke

waarop

oorleef

ln die

moet

vorm van sterre

waardeur die roete aangedui word en "Vergesigte" . By al hierdie digters reis,

word metafore

bagasie,

moet word,

die pad,

vir

reisvaardig

brug,

riviere

wees, (Styx),

afskeid

voor

die

roetes wat gevolg

ingespan. Die lewe is 'n reis waarvoor groot vaardig-

heid en deursettingsvermoe nodig is, maar dit is nie bestand teen die elemente nie en die onbekende eindbestemming is die dood. By Eybers

is die dood die

"terugreis"

sodat die kringloop na die

oorsprong voltooi kan word. Bagasie word beeld van die besittings wat vergader en agtergelaat moet word en die gewetenslas wat nie so maklik afgele kan word nie. Verhuising as eufemistiese metafoor val in hierdie kategorie van reismetafore.

292

Vuur

word

terselfdertyd

metafoor

van

die

slopende

magte,

die

lewensdrif en -kragte wat afneem en die suiweringsproses wat in die

ouderdom voltrek word,

"Vooruitsig"

dus

ook van die

kremasie,

soos

1n

(N43) van Van Heerden.

6.1.8.2 STYLMIDDELE

Al

die

stylmiddele

waardeur

teenstelling

aangedui

word,

soos

ironie, paradoks en jukstaponering kom baie voor. Deur teenstelling

word

die

afgetakelde,

jeugdige

kragtelose

(dikwels (wyse)

onbesonne)

krag

ouderdom gestel i

teenoor

die

die

moei telose

beweging

met die belemmerde gang vergelyk en die buite- en bin-

neruimtes

word hierdeur betrek.

selfspot

word

bestek

verwerk,

maar

ook

dikwels

die

die

opgeneem onmag

Met behulp van en

die

ironisering

onmoontlike

beklemtoon.

trappe van vergelyking om die

Van

en

aanpassings

Heerden

gebruik

agteruitgang aan te

toon.

Enumerasie word gebruik vir die opstapeling van slopingsverwysings, om bestek op te neem en gevolge van die ouderdom skrikwekkend te skilder.

By Eybers kom

'n vryer rymtoepassing voor as

voorheen en sonnette word nie meer as vorm benut nie.

Versteg-

nieke en stylmiddele word aangewend om die vertraagde lewenstempo in die poesie te reflekteer.

Opvallend is die gebruik van die tweedepersoonsaanspreekvorm "jy" en die "elkeen"

onbepaalde voornaamwoorde waardeur

elkeen

by

"jy",

die

"'n mens",

gediginhoude

en

"iemand"

veroudering

betrek word. Pretorius gebruik dikwels 'n derdepersoonspreker.

293

en

'n

Observeerder betrag die oue of verouderingsproses op 'n afstand. Die verledetydsvorm word gebruik as bevestiging van die verlede wat onherroeplik afgehandel is.

6.2 SAMEVATTING

Die volgende gerontologiese kodes kristalliseer

uit die gedigte

van die betrokke digters:

1.

Die lewe is 'n slopingsproses wat in die ouderdom sy klimaks bereik en is fisies waarneembaar in die vervorming van die liggaam, agteruitgang en verswakking.

2.

Chroniese siektes

is kenmerkend en elke siekte

kan nou

makliker die dood tot gevolg he. Daarom veroorsaak operasies en siektes angstigheid by die spreker/digterspreker. 3.

Moeiliker beweging,

val en die vrees vir val is volop ook

die besef dat mobiliteit al hoe meer gestremd verloop. 4.

Die dood word 'n realiteit waarmee intiem saamgeleef word, waaroor besin word en waarvoor voorberei word. Persoonlike ervarings, religieuse inslag en lewensbeskouing bepaal die detail van die sterwenskodes. Dit is die einde van 'n fase, die voltooiing van 'n kringloop. By elkeen van die digters is daar heelwat gedigte oor die dood.

5.

Dood word as of

embrionale

doodsverlange

'n wedergeboorte, waters

gesien.

bespeurbaar

en

'n terugkeer na die nulpunt By dit

Pretorius word

daar

prontuit

slotgedig van sy jongste bundel verwoord: Doodsverlange (1995:56) 0 slaap my hart, en laat die wereld agter: land, verse, vrou en kinders - as hul wagter. 294

1s

selfs in

die

Eerder as vreeswakker op 'n verekussing, wegslaap op 'n harde kisplank, sagter. 6.

Onsterflikheid, veral digterlike onsterflikheid, word nagestreef en bly 'n

7.

ideaal. ouderdom

persoonlike

Die

tegnieke ontken,

maar die

word deur middel van etlike

samelewing weerkaats deur norm-

stelling en reaksie die ware toedrag van sake. 8.

Herinneringe momenta's en foto's speel 'n belangrike rol en is getuigskrifte van

'n vervloe lewe waarvan min oorgebly

het. 9.

Afsondering, eensaamheid, nutteloosheid, daadlosheid, lusteloosheid,

gereduseerde

gerontologiese kodes. kom daar ook

bestaan en onttrekking is

sosiaal-

In Eybers en Van Heerden se gedigte

'n element by waardeur die

sprekers

hierdie

ingesponne bestaan tog ook positief en as geestelik rypend ervaar.

By Pretorius dui dit egter op die feit

dat

alles

maar tot niks gekom het nie. 10.

Ruimtelik bly die bejaarde se omgewing krimp tot dit later net bed en/of stoel

is.

In Pretorius

se gedigte word die

ruimte egter somber en 'n spieel van die menslike ouderdomsellende. 11.

Die ruimte word anders benut as voorheen.

Die wye geogra-

fiese ruimte is nie meer deel van die aktiewe lewe nie, maar word slegs waargeneem. Die aftakeling wat aan eie lyf ervaar word,

word oral

genoem, word

'n

in die

vergestalt duidelike

in

omgewing waargeneem en soos die

verband

winterlandskap gele

tussen

en

reeds

-koue.

Daar

onthegting/aftrede

waar die mens wat te oud geword het en as't ware as uitskot, uit die samelewing gewerk moet word.

295

In "Afbraak"

(TV,

64)

word die stof.

eens

sierlike

gebou

afgebreek

Pretorius toon in "Oud word"

en

(A, 59)

word

dit

weer

hoe die algehele

bedrywigheid in die huishouding die wegwerk van vullis is, asof

hulle

uitskot

daardeur die

is,

wil besweer.

feit

dat

Hulle

hulle

self

die

tyd is uitgedien

lewe

se

en hulle

moet eersdaags plek inruim vir die wat nuttig / diensbaar kan wees. 12.

Die interaksie met die milieu word beperk tot die noodsaaklikste

wat

die buitewereld betref.

Oorlewing binne

die

bewoonde ruimte word die strewe. 13.

Die omgewing word gevaarlik en vyandig.

Mobiliteit

is

1

n

probleem. Die tuiste word dus die enigste toevlug. 14.

Memoirs, outobiografiee, portrette wat geskilder moet word, is uitvloeisels van die ouderdom en bewys van

15.

Onthegting is wat

geld

1

vir

1

n lewe.

n moeilike maar noodsaaklike losmakingsproses alle

verantwoordelikhede

en

verbintenisse

sowel as die lewe self. Dit begin met die beroep/aftrede en eindig 16.

met die dood.

Daar word gepoog om perspektief op die ouderdomservaring te verkry,

die

positiewe daarvan

te verwoord,

maar

dit

weeg

moeilik op teen die aftakeling. 17.

Die

ouderdomskodes

word

in gedig-

en bundeltitels

weer-

spieel. 18.

Dis oorwegend reis-,

seisoens-,

weers,

tyd-,

vuur-,

lig-,

danker- en watermetafore wat voorkom. 19.

Jukstaponering, teenstelling en die

paradoks word benut om

dit wat is en was teen mekaar op te weeg. 20.

Ironisering moet perspektief op die ouderdom gee.

21.

Gedigte is oor die algemeen korter as in die v roeer bundels.

296

Kwatryne kom by al drie voor. 22.

Vryheid ten opsigte van die digvorme

is

opvallend.

Die

veelbenutte sonnetvorm verdwyn heeltemal 1n Eybers se laaste bundels. Sportgedigte word gestalteverse by Van Heerden. 23.

Tematies bly die digters getrou aan die temas wat kenmerkend van hulle digkuns was.

Tog is daar

1

n klemverskuiwing,

1

n

vergeesteliking. 24.

Gestereotipeerde ouderdomsverwysings

is

afwesig.

Alhoewel

daar groat ooreenstemming is in die gerontologiese kodes wat in die gedigte vergestalt word,

beskou elkeen van die dig-

ters hulle biografiese ervarings

en die aanpassings wat dit

verg op 25.

n persoonlik-kenmerkende manier.

1

Deur humor kan die sprekers die ontsetting van die aftakeling in oenskou neem en daaroor triomfeer. gedigte

is

ouderdom

daar

word

geen

humor

afskuwelik

en

In Pretorius se

selfironie

obj ektief

geskets.

nie,

maar

die

Alhoewel

die

"kyk" na die ouderdom verskil, word die aftakeling juis deur die

benoeming

aanvaarbaar

daarvan,

gemaak.

deur

Pretorius

dit is

onder soms

woorde byna

te

banaal

bring, in

sy

aanbieding soos in die kwatryn uit Amper postuum (1995:55):

Later jare Venus 1 n vet ou vroutjie met skottelgoed en sloppei Apollo 1 n krom outjie wat troos soek in sy doppe. 6.3

BEVINDING

Die slotsom waartoe

1

n mens kom, is dat die latere poesie van di e

bespreekte digters distinktief gerontologies van aard is. Elkeen

297

van die betrokke digters se werk vertoon, koderaamwerk van die gerontologie

binne die omvattende

'n unieke en eiesoortige han-

tering van die ouderdom.

Van Heerden en Eybers

toon

in bundel...:

en gedigtitels

aan

dat

ouderdom en die stryd teen, maar ook aanvaarding van die aftakelingsproses by hulle

voorop staan.

By Pretorius is dit nie die

geval met die bundeltitels nie, maar wel met die gedidgte. Oud, ouetehuis,

siekwees,

geriatries

en gerontologie

lS

1

n

paar van

die woorde in gedigtitels wat die leser dadelik op die hoede stel vir gerontologiese kodes.

By Van Heerden is die slopingsproses ontredderend en die oorsaak van noodgedwonge aanpassings, in

1

n sekere sin

1

inperking en onthegting.

Dit word

n retrogressie waardeur die dood hom weer in

embrionale waters sal besorg. met ongeskondenheid,

Jeugherinneringe wat gepaard gaan

heelheid en vryheid van optrede,

kom oor-

vloedig voor. Andersyds maak hy gereed vir die "tyd van verhuising" wat in

1

n sekere sin reeds besig is om voltrek te word met

soveel aanpassings en die ervaring van die wereld ui t

1

n ander

(rystoel) hoek. Dit plaas hom weer op gelyke ruimtelike (oog)vlak met 'n kind en sorg vir herbelewing en verwondering.

By Eybers is daar nie verset nie, maar aanvaarding van die ouderdom

as

1

n

lewensfase

met

bepaalde

voor-

herinneringe bewaar gebeure sodat dit kan

word.

Die

gedigte

daaglikse moeisame tog lei

maniere

probeer

om

word van te

amper 1

1

n

en

nadele.

na willekeur

Sy

besef

teruggeroep

j oernaal verslag

van

die

n ou en sieklike mens wat op aller-

oorleef

298

en

elke

lewende

dag

op

sy

baadjie te takseer en daarby aan te pas. Verwondering v ir hierdie lewensfase bly nie uit nie.

In S.J. Pretorius se gedigte word die liggaamlike aftakeling kru, en a f stootlik

en die

liggaamlike verwording verdierlik voor-

gestel. Kleurloosheid kenmerk die bejaarde lewe. Magtel o osheid is die gevolg van die aftakeling en ouderdomskwale

en word

1

n afwag

op die dood. Die ou mens is ontuis en onwelkom in sy wrede, vyandige ingeperkte ruimte. Dit maak hom depressief om die aftakeling by ander so waar te neem. Aan die ander kant is die gedigte waar die digter / spreker aan die woord is die aanpassing van j aarde

in

sy verkleinde

milieu,

die

rustiger

samesyn

n

be-

met

die

1

eggenoot en die afwag op en uitsien na die aand / rus / slaap / d o od. Dis

slegs die objektiewe waarneming v an ander ou mense wat

skrikwekkend is. Miskien hou die ouetehuis en siekeboeg

1

so

n beson-

dere verskrikking vir die digter in, daarom dat dit in kru reele terme verdig word.

Ook Van Heerden se

spreker in sy ouetehuis

gedig ("Ouetehuis", N,13 ) weier om oor dieselfde kamas sy ouetehuismakkers geskeer te word. Hierdie persepsie bewys dus ook dat geen mens wil erken dat hy so oud soos

1

n ander is nie, dat "ou"

mense ouer as die waarnemer is.

Wanneer

1

n

mens

wanhoop

( 1. 7. 5. 1)

wanhoop

en

Erik in

uitgebl y

ag

bitterheid

gevolg kan wees van wat

Erikson

het.

1

neem,

wat

teorie

wonder

Pretorius

1

v an n

se

integrasie

mens

of

gedigte

die

v ersus i ntense

kenmerk,

di e

n teleurstelling oor erkenning en beloning

Hierdie

laaste jare of die ouderdom sigte word.

se

teleurstelling 1

lei

daartoe

dat

di e

n wanhoopserv aring sonder v o oruit-

Veral omdat Pretorius,

2 99

van hierdie bestudeerde dig-

ters,

die

mees

uitgesproke

Christelike

ewigheidsperspektief

openbaar, is dit amper skokkend om die troostelose wanhoop

in sy

werk waar te neem.

Daar is dus

'n duidelike verskil in die waarneming van ander se

veroudering en die belewing van die eie oud word. Die waarneming skok soms, maar die persoonlike ervaring word verwerk. Dit sluit aan by De B.eauvior (hoofstuk 1:15) en Woodward (hoofstuk 1:13) se siening dat die mens

sy eie veroudering nie

in dieselfde mate

ervaar as by ander nie. Die vrees dat hy dieselfde tragiese geval as ander ouer mense sal word,

bestaan wel en daarvan getuig die

objektiewe ouderdomswaarnemings.

Opvallend by al drie die digters is die klem op die universele aard van gerontologie.

Aan die een kant kan dit vir die spreker

tot troos wees dat hy/sy nie alleen hierdie ongemak verduur nie. Andersyds betrek di t

die leser en toon aan dat niemand hieraan

kan ontsnap nie.

6.4 GEVOLGTREKKING

Die herkenning van die gerontologiese kodes sal dit moontlik maak om dit in die werke van ander kunstenaars te onderskei.

Dit wil

voorkom dat

sy

wanneer

'n bej aarde

outeur

nog aktief

in

kuns

bedrywig is, gerontologie daarin weerspieel word. Die Nederlandse digters A.

Roland Holst en Karel Jonckheere het albei negentig

jaar oud geword, hulle werk.

was produktief en hierdie kodes is algemeen in

Soos reeds aangedui,

kom die gerontologiese kodes

in sekere bundels van T.T Cloete voor, maar is heeltemal afwesig

300

in sy laaste bundel.

Daar kan nie sander meer aanvaar word dat alle ouer kunstenaars in die gerontologiese modus sal werk nie. Waar die ouderdom ter sprake is en selfs met die matrys van gerontologiese kodes,

sal

van

kan

hierdie

eienskappe

moontlik

in

hulle

werke

nagespeur

word. Die koderaamwerk behoort die leser in staat te stel om die gerontologiese tekste korrek te kan dekodeer.

In die Afrikaanse letterkunde is daar 'n toename van tekste deur ouer skrywers en digters. Dit alleen is nog geen kwalifikasie vir 'n gerontologiese teks nie. Bejaarde hoofkarakters verwerk hulle ouderdom binne die romanopset. Elsa Joubert het dit ook weer ln haar

jongste

Rennie

roman,

Aucamp

Die

verwerk

reise

aftrede

van

en

Isabelle,

veroudering

(1995) in

bewys,

sy

en

j oernaal

(Kladboek),

Gekaapte tyd (1996) . In die poesie is die verskynsel

met

studie

hierdie

aangetoon.

literere werke benut

word,

Dat

gerontologiese

kodes

kan nie verder ontken word

ln nie

die en

daarom bied hierdie studie die raamwerk vir die lees van sodanige poesietekste.

Die bestudeerde digters in hierdie studie, werk van ander ouer digters,

asook si tate ui t

die verwysings na

'n groot aantal

moderne tekste uit verskillende subgenres toon dat daar voldoende tekste in hierdie kader val, kaanse wees.

letterkunde

van

Met die studie

subgenre

'n

reeds

sodat daar in die Afri-

gerontologiese

subgenre

sprake

is bewys gelewer dat daar wel deeglik

gerontologiese

poesie

in

(h)erken kan word.

301

die

die

Afrikaanse

kan 'n

letterkunde

Die waarde en nut van hierdie studie le ook daarin dat dit verbande tussen ander wetenskappe kan le. In die bestudering van die poesie, en die opstel van

1

n gerontologiese kodemodel, moes daar

ook van ander dissiplines gebruik gemaak word, die

gerontologie,

maar

ook die

sielkunde

en

byvoorbeeld van

sosiologie.

Omdat

skrywers en digters wat sensitiewe waarnemers is hulle ervarings en omwereld bewustelik en intuitief beleef en bespieelend representeer,

kan die letterkunde as ryk bron in die sielkunde benut

word. Uit die gerontologiese representasie, maar ook haplografering van ouderdom

sou oorsake en verklarings

vir gedragspatrone

en algemene verskynsels bestudeer kon word.

Soos beoog,

is die manifestasies van die ouderdom in die Afri-

kaanse digkuns bestudeer met behulp van geselekteerde digters.

1

n

Gerontologiese koderaamwerk is geformuleer waarvolgens ook ander kunstenaars

se

werk gelees

of bestudeer kan word,

aangetoon dat daar voldoende tekste is om na

1

en daar

is

n gerontologiese

subgenre in die Afrikaanse letterkunde te verwys.

Duidelik het dit geblyk dat veroudering

1

n pad is wat elkeen na

sy eie aard loop en die ouderdom uiteindelik word,

" 1 n Tydverdryf" :

Blindelings verdryf ek die tyd oorwegingloos losgeraak uit die nag se vergetelheid van reeds ontoereikende duur: om 1 n limbusgebied oop te woel waar beelde van vroeer rondspoel en saamtros om patroontjies te maak wat die tyd na sy peetjie stuur en my oormatig verheug, dis al waarvoor ek nog deug. (Eybers, 1996:18) 302

1

n afwag op die dood

7. SYNOPSIS: GERONTOLOGICAL CODES IN AFRIKAANS POETRY

Ageing is

a modern phenomenon due to civilisation.

But man

is

denying his personal ageing and therefore tends to ignore it.

The aims and objectives of this study were to determine gerontological codes in order to supply the reader with the means to interpret

and receive

the

message without

the

disturbances

of

stereotyping and ignorance.

Because we deny old age and approaching death until it confronts us, we have to come to terms with both old age as well as death. Only by admitting our personal ageing and death would that possible.

Society and culture

are largely responsible

be

for the

attitude about ageing.

11

As people grow older they tend to take their youth with them if it were a precious possession not to be left behind 11

as

(Wood-

ward,

1991:6) and therefore old age is pushed ahead. People will

label

11

death

old 11 only those persons who are older than they are.

and

old

age

are

denied until

it

becomes

impossible

ignore the facts. To the observer old age is degrading, of decline,

deterioration,

world,

environment

shrinks

decay and being repulsive to others.

and

instead of

they are restricted to their homes,

themselves

and

from

their

to

a period

The elderly are isolated in old age homes and hospitals. total

Both

world.

Denial

entering

the

Their

outside

observing from within of

ageing

results

in

ignoring the gerontological codes eminent in ourselves.

To identify gerontological codes and define a 303

codal

framework,

three older poets, namely Ernst Van Heerden, Elisabeth Eybers and S.J. Pretorius were identified. It was obvious that in the poetry of their later years they became concerned with the hardships of ageing and approaching death.

Gerontological

1.

codes identified, were the following:

Biological codes portraying deterioration, decay and retrogression, chronical diseases and biological vulnerability.

2.

Social disengagement is a major code.

The process starts

with retirement and is completed at death ahd include all social relationships. 3.

The environmental code refers to the shrinked milieu.

Immo-

bility and fear of the hostile exterior are the causes of their restriction. 4.

Memories, memoirs, biographies, photos, portraits and works of art

5.

have to proof the existence of a human being.

Loneliness,

inactivity,

disillusionment,

rejection

and

insomnia are gerontological codes. 6.

Death and the aftermath of death and immortality are important codes.

7.

Gerontological metaphors used are time and season related. Life is seen as a day or year, evening and autumn refers to old age and night and winter are the time of death.

Other

metaphors are travel related. Life is the road travelled by using Rivers,

all

kinds

bridges

of

and boats

from life to death. emptied towards

transport. are

Death

is

sometimes

the

destination.

used 1n crossing

The body is compared to a jug which is

death.

Mirrors

304

are necessary to

recognise

the personal ageing. 8.

Gerontological codes are reflected in titles of poems and collections.

9.

Irony, satire and antithesis are often used.

Old age is a period that

causes anxiety and fear. The results of

these feelings are denial and repression of the very subject of ageing and old age.

The western culture's representation of old

age is predominantly negative. Therefore the reception of gerontological works of art will be affected. study,

it

should

With the aid of this

be possible to recognise

codes and decode the text.

305

the gerontological

Suggest Documents