4. Rzeczpospolita Polska

1. 2. 3. 4.

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. Konstytucyjne zasady ustroju Rzeczypospolitej Polskiej Zasady wyborów organów władzy państwowej i samorządowej w RP Katalog konstytucyjnych obowiązków, praw i wolności człowieka i obywatela w RP 5. Organy władzy ustawodawczej, wykonawczej i sadowniczej; kompetencje 6. Samorząd terytorialny; ustrój, zadania, organy stanowiąco – kontrolne i wykonawcze 7. Udział obywateli w Ŝyciu publicznym  stowarzyszenia, fundacje, związki zawodowe, partie polityczne – cechy, funkcje, rodzaje, przykłady, formy działania  przykłady, jak obywatele mogą wpływać na decyzje władz państwowych i samorządowych w Polsce

7. Udział obywateli w Ŝyciu publicznym

Organizacje pozarządowe – organizacje niezaleŜne od administracji publicznej, które nie działają w celu osiągnięcia zysku. Organizacje poŜytku publicznego – organizacja pozarządowa prowadząca działalność w jednym z obszarów poŜytku publicznego określonego w ustawie. Wolontariat – dobrowolna, bezpłatna i systematyczna działalność na rzecz innych lub całego społeczeństwa. OBSZARY DZIAŁANIA ORGANIZACJI POśYTKU PUBLICZNEGO  działalność charytatywna  działalność edukacyjna – np. prowadzenie szkół  działalność naukowa  działalność kulturalna  pomoc społeczna  działalność na rzecz mniejszości narodowych  ochrona zdrowia  wspieranie rozwoju spo9łeczności lokalnych  upowszechnianie kultury fizycznej i sportu  ochrony tradycji  ekologii  przeciwdziałanie patologiom społecznym  ochrony wolności i praw człowieka  działania wspomagające rozwój demokracji  pomoc ofiarom katastrof, klęsk Ŝywiołowych  ochrony praw konsumentów FORMY DZIAŁANIA:  tworzenie centrów leczenia, tworzenie sieci punktów konsultacyjnych, zakładanie schronisk oraz prowadzenie – Monar  zbiórki odzieŜy, Ŝywności, róŜnego rodzaju darów dla ludzi biednych, domów dziecka, bezdomnych, schronisk dla zwierząt itp.  organizacja akcji, reklama w środkach masowego przekazu – działalność profilaktyczna i informacyjna  prowadzenie akcji edukacyjnych  prowadzenie szkół  udzielanie stypendiów zdolnym naukowcom  zakup sprzętu naukowego, medycznego itp.

1

  

organizacja szkoleń, kursów prowadzenie akcji, manifestacji, wieców, konkursów propagujących cele danego stowarzyszenia lub fundacji produkcja ulotek i innych gadŜetów, które propagują cele stowarzyszenia Stowarzyszenia

Stowarzyszenie – dobrowolne, samorządne, trwałe zrzeszenie o celach niezarobkowych, które samodzielnie określa swoje cele, program działania i struktury organizacyjne oraz uchwala akty wewnętrzne dotyczące jego działalności. Stowarzyszenie – to dobrowolna i samorządna organizacja , która opiera swoją działalność na pracy społecznej swoich członków. Stowarzyszenie ma na celu:  chronić wspólne interesy swoich członków,  spełniać nadzieje i oczekiwania zrzeszonych w niej członków CECHY  organizacja pozarządowa  organizacja dobrowolna  organizacja niezarobkowa  posiada osobowość prawną (rejestrowe), nie posiada osobowości prawnej (zwykłe)  stowarzyszeniem kieruje zarząd  posiada organy kontroli wewnętrznej  stowarzyszenie rejestrowe moŜe prowadzić działalność gospodarczą ale cały dochód musi być przeznaczony na dalsza działalność stowarzyszenia i nie moŜe być dzielony między członków RODZAJE  rejestrowe – tworzone przez co najmniej 15 osób , posiadają osobowość prawną, mogą prowadzić działalność gospodarcza oraz przyjmować spadki i darowizny  zwykłe – tworzone przez co najmniej 3 osoby; nie maja osobowości prawnej , nie mogą prowadzić działalności gospodarczej, ich majątek moŜe pochodzić tylko ze składek ZAŁOśENIE STOWARZYSZENIA REJESTROWEGO:  stowarzyszenie rejestrowe moŜe załoŜyć grupa nie mniej niŜ 15 osób  członkowie tej grupy muszą być obywatelami polskimi (cudzoziemcy mogą utworzyć stowarzyszenie pod warunkiem, Ŝe mieszkają w Polsce)  muszą posiadać pełnię praw obywatelskich i publicznych  załoŜyciele muszą uchwalić statut oraz powołać komitet załoŜycielski.  komitet załoŜycielski składa wniosek do sądu okręgowego (w zaleŜności od adresu siedziby stowarzyszenia) z prośbą o zarejestrowanie stowarzyszenia. Do wniosku o rejestrację powinien być dołączony: o statut stowarzyszenia o imienna lista członków załoŜycieli (imiona, nazwiska) o protokół z wybory komitetu załoŜycielskiego o informacja o adresie tymczasowej siedziby stowarzyszenia  sąd okręgowy (rejestrowy) wpisuje stowarzyszenie do rejestru stowarzyszeń. Dopiero wówczas nabywa ono mocy prawnej – staje się osobą prawną. PrzynaleŜność do stowarzyszenia jest dobrowolna. Członkami stowarzyszenia moŜe być kaŜdy obywatel, równieŜ osoba nieletnia (od 16 roku Ŝycia);

2

PRZYKŁADY STOWARZYSZEŃ Nazwa Polski Związek Piłki NoŜnej (PZPN)

Logo

Polskie Towarzystwo Turystyczno – Krajoznawcze (PTTK)

Caritas Polska – koordynuje działania dobroczynne Kościoła katolickiego. pomaga rodzinom, bezdomnym, chorym i innym osobom znajdującym się w trudnej sytuacji Towarzystwo Opieki nad Zwierzętami w Polsce

Stowarzyszenie Pisarzy Polskich

NiezaleŜne Zrzeszenie Studentów (NSZ) Monar – załoŜona przez Marka Kotańskiego pomaga narkomanom, bezdomnym i nosicielom wirusa HIV

Fundacje

Fundacja organizacja ustanowiona przez załoŜycieli (fundatorów) dla realizacji określonych celów społecznie uŜytecznych takich jak ochrona zdrowia, rozwój oświaty i kultury, pomoc społeczna. CECHY:  organizacja pozarządowa  prowadzi działalność gospodarczą lecz cały dochód musi być przeznaczony na realizację celu wymienionego w statucie  posiada osobowość prawną  fundacją kieruje zarząd  jest wpisana do Krajowego Rejestru Sądowego  nie ma członków ZAŁOśENIE FUNDACJI:  fundację mogą załoŜyć tak osoby fizyczne jak i osoby prawne  fundator musi złoŜyć oświadczenie woli o ustanowieniu fundacji, które ma formę aktu notarialnego. Wyjątek stanowi powołanie fundacji na mocy testamentu. Oświadczenie woli fundatora powinno zawierać: o określenie celu, któremu fundacja ma słuŜyć o określenie środków finansowych, które pozwolą ten cel osiągnąć (pieniądze, papiery wartościowe, majątek ruchomy, nieruchomości)  fundator składa wniosek o rejestrację do Sądu Rejonowego dla miasta stołecznego Warszawy. Sąd bada czy statut fundacji i jej cele są zgodne z konstytucją; moŜe odmówić rejestracji. Wraz z rejestracją fundacja otrzymuje osobowość prawną.

3

PRZYKŁADY FUNDACJI: Nazwa Wielka Orkiestra Świątecznej Pomocy

Logo

Polska Akcja Humanitarna Fundacja im. Stefana Batorego Polska Fundacja im. Roberta Schumana

Fundacja Dzieci Niczyje Fundacja na rzecz Nauki Polskiej Fundacja Rozwoju Demokracji Lokalnej Fundacja „Nasza Ziemia”

Związki zawodowe Związek zawodowy - organizacja zrzeszająca pracowników, stawiająca sobie za cel ochronę ich interesów. W negocjacjach w pracodawcami związki zawodowe starają się zapewnić jak najlepsze warunki pracy i jak najwyŜsze płace. Strajk – zbiorowe, dobrowolne zaprzestanie pracy i przerwanie produkcji przez pracowników. Jest to forma walki o realizacje Ŝądań pracowników PRZYKŁADY – NAJWIĘKSZE ZWIĄZKI ZAWODOWE W POLSCE  NSZZ Solidarność, (NiezaleŜny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”)  Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodowych (OPZZ)  NiezaleŜny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność 80”  NiezaleŜny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” Rolników Indywidualnych  Związek Zawodowy Rolnictwa „Samoobrona” UPRAWNIENIA ZWIĄZKÓW ZAWODOWYCH  Reprezentują swoich członków, bronią ich godności praw oraz interesów materialnych i moralnych tak zbiorowych jak i indywidualnych.  Prawo opiniowania załoŜeń i projektów ustaw oraz aktów wykonawczych do tych ustaw – mają wpływ na tworzenie ustawodawstwa socjalnego  Prawo do publicznego wyraŜania tej opinii  Prawo występowania z wnioskami o wydanie lub zmianę ustawy albo innego aktu prawnego w zakresie spraw objętych zadaniami związku zawodowego  Prawo prowadzenia rokowań zbiorowych oraz zawierania układów zbiorowych w imieniu wszystkich (takŜe niezwiązkowców) w sprawie ustalenia wysokości płac, programów opieki socjalnej czyli opieki zdrowotnej, świadczeń emerytalnych, kursów kwalifikacyjnych dla bezrobotnych, systemu zapomóg; w sprawie bezpieczeństwa pracy, moŜliwości awansu zawodowego, zwolnień grupowych i dyscypliny pracy.

4

 

Prawo wnoszenia rewizji nadzwyczajnych w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych na zasadach określonych w kodeksie postępowania cywilnego. Prawo do sprawowania kontroli nad przestrzeganiem interesów pracowników, emerytów, rencistów, bezrobotnych i ich rodzin.

FORMY I SPOSOBY DZIAŁANIA ZWIĄZKÓW ZAWODOWYCH W POLSCE

    

negocjacje z pracodawcą (rokowania) mediacje - forma pokojowego załatwiania sporów, która polega na tym, Ŝe trzecia siła pośredniczy w porozumieniu stronom pozostającym w sporze przez próby formułowania propozycji ugody. arbitraŜ - rozstrzyganie zaistniałego sporu przez osobę (arbitra, superarbitra) wskazaną przez wszystkich uczestników sporu; strajk ostrzegawczy strajk - strajk moŜe przybrać róŜną formę: strajk włoski - pracownicy nie porzucają pracy, ale zwalniają tempo, obniŜają wydajność i Ŝądają normalnej płacy. Strajk okupacyjny - pracownicy przerywają pracę i pozostają na terenie zakładu. Strajk głodowy - pracownicy (lub ich reprezentacja) powstrzymują się od jedzenia. Strajk czarny - pracę porzucają nawet pracownicy odpowiedzialni za bezpieczne funkcjonowanie zakładów. Strajki mogą obejmować pracowników jednego lub wielu zakładów (strajki grupowe), określonej branŜy (np. nauczycieli), a takŜe całego kraju (strajki generalne). Strajk moŜe być dziki (Ŝywiołowy) lub zorganizowany (zwykle przez związki zawodowe), legalny lub nielegalny. Partie polityczne

Partia polityczna – to grupa społeczna o wyodrębnionej strukturze organizacyjnej, mająca przywództwo, określony system wartości, program polityczny i cel, którym jest zdobycie władzy w państwie bądź jej utrzymanie i umocnienie. Partia polityczna – to dobrowolna organizacja, skupiająca ludzi o podobnych celach politycznych, którzy by te cele zrealizować dąŜą do zdobycia i utrzymania władzy w państwie. Partia polityczna funkcjonuje w oparciu o program polityczny, który odnosi się m.in. do ustroju politycznego państwa, systemu gospodarczego, stosunków międzynarodowych, aktualnych problemów społecznych. Partie polityczne pośredniczą między społeczeństwem a państwem. W państwach demokratycznych zapewniają obywatelom udział we władzy państwowej. FUNKCJE  funkcja wyborcza – budowa programów wyborczych, selekcja kandydatów oraz uczestniczenie w wyborach  funkcja rządzenia – wykonuje partia, która wygrała wybory, dzięki czemu samodzielnie lub w koalicji z innymi partiami obsadza decydujące stanowiska w państwie  kształtowanie opinii społecznej - propagowanie programów partyjnych, pozyskiwanie zwolenników RODZAJE PARTII POLITYCZNYCH Ze względu na funkcję rządzenia wyróŜniamy:  partie koalicyjne – popierają rząd i uczestniczą w sprawowaniu władzy  partie opozycyjne – nie mają bezpośredniego wpływu na władzę i występują przeciwko polityce rządu Ze względu na programy polityczne odwołujące się do konkretnych ideologii wyróŜniamy

5

Typ partii partie liberalne

Wartości

System gospodarczy

 wolność jednostki

 swobodna działalność gospodarcza, minimalna ingerencja państwa w gospodarkę  wolna konkurencja  podatek liniowy – jeden stopień podatkowy  zwolennicy gospodarki rynkowej

partie konserwatywne Przywiązanie do  tradycji  religii  rodziny

partie socjaldemokratyczne

 równouprawnienie wszystkich grup społecznych

 gospodarka wolnorynkowa  duŜa ingerencja państwa w gospodarkę  podatki progresywne – stopnie podatkowe uzaleŜnione od dochodów  wolna gospodarka rynkowa

partie chrześcijańsko  wartości chrześcijańskie – demokratyczne

 solidaryzm społeczny  godność człowieka

partie komunistyczne

 równość wszystkich ludzi za wszelką cenę

 gospodarka centralnie planowana  zniesienie własności prywatnej

partie ekologiczne

   

 sprzeciw wobec energii jądrowej

partie nacjonalistyczne

partie chłopskie

ochrona środowiska rozbrojenie pokój naród

 gospodarka wolnorynkowa

 nawiązują do agraryzmu – ziemia najwaŜniejszą wartością

 gospodarka rynkowa  ochrona warstwy chłopskiej

Państwo  samorządne,  sprawne  niewielki zakres kompetencji

 silne państwo, tak wewnątrz jak i na zewnątrz  zwolennicy silnej władzy wykonawczej  rozdział państwa i Kościoła  rozbudowana opieka socjalna państwa  wyrównanie szans edukacyjnych

 subsydiarność państwa – państwo powinno pomagać tam gdzie obywatele sobie nie radzą  przejmuje pełną kontrolę nad obywatelami  ingeruje we wszystkie dziedziny Ŝycia

 silna władza wykonawcza  rasizm – prześladowanie mniejszości narodowych  ksenofobia – strach przed „obcymi”  winno wspierać obszary wiejskie  wyrównywanie szans edukacyjnych

PRZYKŁADY – NAJWAśNIEJSZE POLSKIE PARTIE POLITYCZNE – PREZENTACJA

TYPY SYSTEMÓW PARTYJNYCH: System partyjny – to partie polityczne działające w danym państwie oraz całokształt zachodzących między nimi powiązań, jak równieŜ całokształt norm regulujących stosunki zachodzące miedzy partiami a organami państwa. 

system jednopartyjny – w państwie legalnie działa tylko jedna partia, która sprawuje rządy. System monopartyjny był charakterystyczny w państwach totalitarnych (w państwach

6





faszystowskich i w państwie komunistycznym). Do partii funkcjonujących w tym systemie zaliczaliśmy Narodową Partię Faszystowską we Włoszech czy Narodowosocjalistyczną Niemiecką Partię Robotników w Niemczech. Partie te doprowadziły do delegalizacji wszystkich innych partii w państwie. Obecnie moŜemy się z nim spotkać w państwach postkolonialnych. system dwupartyjny – spośród wielu partii funkcjonujących w społeczeństwie tylko dwie mają szansę na zdobycie władzy. System ten wpływa na stabilizację sytuacji politycznej gdyŜ Ŝadne ugrupowania skrajne (prawicowe bądź lewicowe) nie mają wpływu na politykę państwa; rząd stworzony przez partię, która wygrała wybory moŜe pełnić swe funkcje nieprzerwanie przez całą kadencję. System ten występuję w USA (Partia Demokratyczna, Partia Republikańska) oraz w W. Brytanii (Partia Konserwatywna i Partia Pracy). system wielopartyjny – realne szanse na zdobycie władzy w państwie mają co najmniej 3 partie polityczne. System ten występuje w większości państw demokratycznych. Wielopartyjność jest skutkiem znacznego zróŜnicowania poglądów politycznych obywateli. Rządy w państwach, w których funkcjonuje system wielopartyjny są moŜliwe tylko dzięki porozumieniom między partiami – dzięki zawieraniu koalicji. Rządy te nie są stabilne gdyŜ kaŜda z partii, która wchodzi do koalicji godzi się na kompromis w pewnych kwestiach. Umowa koalicyjna w kaŜdej chwili moŜe zostać zerwana. System ten funkcjonuje w państwie polskim. Wpływ obywateli na decyzje władz państwowych i samorządowych w Polsce

MOśLIWOŚCI WPŁYWANIA OBYWATELI NA WŁADZE SAMORZĄDOWE Podstawą samorządu terytorialnego jest przekazywanie lokalnym społecznościom prawa do decydowania o szerokim zakresie spraw publicznych, które samorząd potrafi załatwić efektywniej niŜ instytucje działające na wyŜszych szczeblach. Władza znajduje się blisko obywateli, co umoŜliwia wywieranie na nią bardzo bezpośredniego wpływu:  obywatele wyłaniają władze lokalne w wyborach powszechnych  mają bezpośredni wpływ na wybór wójta, burmistrza czy prezydenta  obywatele mogą wyraŜać swoja wolę poprze referendum (gminne, powiatowe czy wojewódzkie)  obywatele mają prawo do informacji o decyzjach i planowanych działaniach władz samorządowych  obywatele mają prawo kontrolować organy samorządu – mogą złoŜyć skargę na działalność urzędnika lub organu gminy czy przeprowadzić referendum w sprawie odwołania rady gminy, mogą równieŜ uczestniczyć w sesji rady gminy  mieszkańcy mają bezpośredni kontakt z radnymi – mogą składać wnioski i petycje  obywatele mogą zaskarŜyć do Naczelnego Sądu Administracyjnego uchwały i decyzje organów gminy / powiatu / samorządu wojewódzkiego  obywatele mogą napisać list do radnego lub list otwarty drukowany np. w prasie  obywatele mogą złoŜyć petycję czyli zbiorową prośbę na ręce radnego. Do petycji winni dołączyć waŜne dla sprawy dokumenty  pikieta – ustawienie w pobliŜu urzędu transparentów z hasłami  wiec – obywatele mogą zorganizować wiec, w trakcie którego przedyskutowują problem lub wyraŜają wobec niego swoje stanowisko. Na przeprowadzenie wiecu konieczna jest zgoda władz dotycząca jego czasu i miejsca  demonstracja – forma zbiorowego protestu. Potrzebna jest zgoda władz, a takŜe powiadomienie policji.

7